Hamskipti Unu Sighvatsdóttur

2012-01-25T10:47:00.004Z

Nærveru minnar ekki óskað

Segja má að félagslegt mótlæti hafi mótað líf mitt frá fyrstu tíð, allt frá því ég var á leikskóla og tvær stelpur við vegasaltið vildu ekki leika við mig vegna þess að þeim fannst stuttbuxurnar mínar ljótar. Þetta var í fyrsta skipti sem ég rak mig á það að við mannfólkið erum ekki alltaf góð hvert við annað. En ekki það síðasta. Smám saman lærðist mér að nærveru minnar er ekki alltaf óskað, jafnvel þótt ég hafi ekkert til saka unnið.Ég hef t.d. ekki tölu á því hve oft stóri bróðir minn rak mig út úr herberginu sínu þegar ég vildi bara fá að fikta í tölvunni hans. Tæpum tíu árum eftir atvikið við vegasaltið, nánar tiltekið daginn sem ég lauk samræmdu prófunum, var ég svo rekin út úr strætó vegna meintra óláta. (Ég gerði auðvitað ekki neitt, þessi strætóbílstjóri var bara eitthvað klikkaður.)

Sú staða kom líka óneitanlega upp á mínum námsárum að mér var vísað úr kennslustund. Hvort gild rök voru fyrir því get ég ekki lagt hlutlaust mat á. Frávísunarferli mínum lauk hins vegar ekki við útskrift. Þegar ég ætlaði að fljúga frá Japan til Kína fyrir nokkrum árum var mér til dæmis vísað frá hliðinu vegna þess að ég var ekki velkomin um borð fyrr en ég hefði klárað ísinn sem ég var að borða. Neyddist ég til að borða hann svo hratt að ég fékk tannkul og heilasting. Einu sinni var mér líka vísað af þungbúnum verði burt af skólalóð Sorbonne í París. Hvernig átti ég að vita að aðeins skráðir nemendur væru velkomnir inn fyrir múrana? Síðasta haust var mér og sænskum kollega mínum svo vísað út úr höfuðstöðvum Evrópuþingsins í Brussel, í fylgd tveggja öryggisvarða sem viðhöfðu miklar formælingar, á flæmsku og frönsku. Það hafði víst eitthvað með það að gera að við höfðum vikið frá leiðsögumanninum okkar, en hann hafði satt að segja alls ekki tekið nógu skýrt fram að við mættum ekki gera það.

Því má sjá að ég þekki vel þá tilfinningu að vera ofaukið og mætti ætla að skrápur minn væri með tímanum orðinn þykkur gagnvart þess lags félagslegu mótlæti. En ég er nú einu sinni þannig úr garði gerð að ég á auðvelt með að samsama mig hópi, þótt hópnum finnist hann kannski ekki eiga samleið með mér. Þótt ég væri að stíga þar inn fæti í fyrsta sinn var ég því strax búin að gera mig heimakomna í salarkynnum Samfylkingarinnar í Kópavogi á mánudaginn, þegar skyndilega var borin upp tillaga um að vísa skyldi blaðamanni út af fundinum. Það tók mig smátíma að skilja að átt var við mig. Í ljósi nýliðinna atburða íhugaði ég að leggja fram frávísunartillögu gegn brottvísunartillögunni, og taldi mig satt að segja eiga nokkuð traust bakland í sessunautum mínum, vinalegum mönnum á miðjum aldri, sem höfðu boðið mér súkkulaðirúsínur í upphafi fundar. En atkvæðin féllu mér ekki í vil. Eina huggunin harmi gegn er að í þetta sinn var ég þó á launum við að láta vísa mér á dyr.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 25. janúar 2011

2012-01-11T10:31:00.004Z

Það er hált á svellinu

Öllu virðist nú hægt að snúa upp í pólitískt argaþras. Meira að segja veðrinu. Desember 2011 var sá snjóþyngsti í Reykjavík síðan 1984 og eftir hressilega ofankomu í lok mánaðarins var snjódýptin í höfuðborginni sú mesta síðan mælingar hófust árið 1921. Síðan hefur snjóað og hlánað til skiptis með tilheyrandi hálku. Nú síðast í gær gekk svo á með stormi og hríðarbyl. Sveiflurnar í veðrinu eru sem sagt í öfgafyllri kantinum. Þetta vitið þið reyndar vel sem lesið þessi orð því öll höfum við lent í basli vegna færðarinnar og sum verið svo óheppin að meiðast. Sjálf flaug ég á hausinn þegar ég skaust yfir götuna heima til að sækja mér pizzu. Þakkaði bara fyrir að fallið varð áður en ég fékk pizzuna og gætti þess að stíga varlegar til jarðar á bakaleiðinni.

Því þótt mildir vetur hafi verið reglan fremur en undantekningin í höfuðborginni reynum við flest að taka þessu bara með ró og haga ferðum okkar og hegðun eftir aðstæðum. Við Íslendingar kunnum jú að temja okkur æðruleysi gagnvart náttúruöflunum, ekki satt? Samt finna margir það í sér að nenna að verða ógurlega reiðir út í borgarstjóra fyrir að láta það gerast að það séu hálka og skaflar á götunum. Það er vinsælt sport á Íslandi þessi dægrin að leita að sökudólgum, og helst hengja þá líka, en áður en fólk stekkur upp á nef sér og krefst þess að einhver verði dreginn til ábyrgðar á veðrinu mætti íhuga nokkur atriði.

Fyrst er það auðvitað snjóþunginn, sá mesti frá 1984, sá mesti eins og áður segir. Í því ljósi má skoða þá staðreynd að á síðustu 25 árum hefur bílum fjölgað allverulega á höfuðborgarsvæðinu. Ég sé greinileg merki þess í þeim tveimur götum sem ég þekki best, við æskuheimili mitt og heimili ömmu minnar, því við báðar þessar götur standa að jafnaði um tvöfalt fleiri bílar en gerðu um miðjan 10. áratuginn svo lagt er í botnlöngum og meðfram gangstéttaköntum, þar sem áður var eingöngu lagt á bílastæðum. Þetta gerir það að verkum að það hlýtur að vera erfiðara í dag en fyrir 25 árum að ryðja svo almennilegt sé, ekki síst þegar á okkur fellur mesti snjór í 25 ár.

Borgin virðist alla jafna ágætlega í stakk búin til að hreinsa göturnar þegar snjóar og ég er ekki viss um að það þætti vel farið með peninga að eiga lager af aukasnjómoksturstækjum til taks í þau fáu skipti sem færðin verður óvenjuslæm eins og nú. Og sama í hvaða átt er rutt, þá hverfur snjórinn víst ekki, hann safnast í skafla þar til hann bráðnar. Því náttúrulögmáli verður ekki breytt.

Talsvert hefur verið um hálkuslys síðustu daga en þau verða reyndar á hverju ári. Veturinn 1994-1995 gerði Landlæknisembættið t.d. rannsókn á hálkuslysum. Þá var óvenjumildur vetur en samt urðu 520 slys, að jafnaði fimm á hvern hálkudag. Flest slysin urðu þá við heimahús eða fyrirtæki og á bílastæðum, ekki á umferðargötum. Áhugavert væri að kanna hvar flestir runnu nú um helgina. Kannski þurfum við að líta okkur aðeins nær og fá okkur mannbrodda.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 11. janúar 2012.

2012-01-09T15:27:00.000Z

Bækur lesnar á árinu 2011

All My Friends are Superheroes, Andrew Kaufman

The White Tiger, Aravind Adiga

Ár hérans, Arto Paasilina

Morgunengill, Árni Þórarinsson

Engan þarf að öfunda, Barbara Demick
Pobby & Dingan, Ben Rice

Svar við bréfi Helgu, Bergsveinn Birgisson

One Day, David Nicholls
Heimskra manna ráð, Einar Kárason

Kvikasilfur, Einar Kárason

Maður og elgur, Erlend Loe

The Story of a Ship-Wrecked Sailor, Gabriel Garcia Marquez

Bátur með segli og allt, Gerður Kristný

Milli trjánna, Gyrðir Elíasson

Tunglið braust inn í húsið, Gyrðir Elíasson
Sláttur, Hildur Knútsdóttir
Færeyskur dansur, Huldar Breiðfjörð
On the Road, Jack Kerouac

Gamlinginn sem skreið út um gluggann og hvarf, Jonas Jonasson

Með heiminn í vasanum, Margrét Örnólfsdóttir
Hús úr húsi, Kristín Marja Baldursdóttir

Ljósa, Kristín Steinsdóttir

Dávaldurinn, Lars Kepler

Rokkað í Vittula, Mikael Niemi

Percy Jacksson og eldingaþjófurinn, Rick Riordan

Skugga-Baldur, Sjón

Hreinsun, Sofi Oksanen

Kýr Stalíns, Sofi Oksanen

The Hunger Games, Suzanne Collins
Sommarboken, Tove Jansson

Fátækt fólk, Tryggvi Emilsson

Auðnin, Yrsa Sigurðardóttir

Þriðja táknið, Yrsa Sigurðardóttir

2011-12-14T12:00:00.002Z

Sjálfsbjargarviðleitnin

Það var svo rosalegur hrollur í mér um daginn, alveg inn að beini. Ég skildi þetta ekki, fyrr en ég sá mynd á Facebook frá Nasa af Íslandi. (Já, þið lásuð rétt, ég er af þeirri kynslóð að ég átta mig fyrst á því að það sé snjór úti með því að sjá gervihnattamynd af landinu, áður en ég lít út um gluggann.)

Ísland er næstum því eins og skartgripur séð úr geimnum, svona sindrandi silfurhvítt í biksvörtu hafinu og stórskorin standlínan virðist fínlega dregin með oddmjóum penna. Það öfugsnúna var að þegar ég sá þessa mynd þá hlýnaði mér svolítið um hjartarætur, ekki ólíkt því þegar ég sé mynd dagsins af sætum kettlingi á netinu. Það vaknaði nánast hjá mér einhver móðurtilfinning af því að sjá Ísland svona eitt og kalt og yfirgefið úti í hafsauga.

„Æjjj, litli ísmolinn okkar,“ hugsaði ég með mér og fann ekki lengur fyrir kuldanum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ást mín á þessari eyju getur líklega skilgreinst sem afbrigði af Stokkhólms-heilkenninu. Það er, nokkurs konar andlegt sjálfsbjargarviðbragð, líkt og þeir upplifa sem haldið er gíslingu en verða tilfinningalega bundnir kvalara sínum og telja honum allt til tekna. Það sem ég á samt erfiðast með að láta koma heim og saman í þessu öllu saman er þegar hreinræktaða 19. aldar ættjarðarástin svellur fram gagnvart þessum litla ísmola, á sama tíma og ég finn fyrir megnri óbeit á samfélaginu sem hann byggir. Þær koma í bylgjum, ástin og óbeitin og í byrjun desember var það sú síðarnefnda sem skall fyrst á mér. Lindex og neyslubrjálæðið, Grímsstaðir og útlendingahræðslan, trúarbragðadeilurnar og umburðarleysið, kynferðisbrotin og kvenfyrirlitningin, sorablaðamennskan og siðferðisbresturinn, Facebook og múgæsingin.

Þær eru margar og djúpar lægðirnar sem umræðan á Íslandi hefur tekið síðustu ár en þótt ótrúlegt sé var enn hægt að ná nýjum botni. Um nokkurra daga skeið var internetið nánast undirlagt ekta, íslenskri ömurðarorðræðu og helst að finna huggun í athugasemdakerfum á erlendum vefsíðum, til þess eins að fá staðfestingu á að það er þrátt fyrir allt víðar en á Íslandi sem umræðan er á svona lágu plani. Einhvern veginn verða áhrifin samt megnari í fámenninu. Samfélagið verður undirlagt og hvergi skjól að finna fyrir þá sem vilja bara fá að njóta aðventunnar án múgæsingar. Það var ekki einu sinni nóg af vefsíðum með sætum kettlingum á netinu til að dreifa huganum þegar verst lét. Svo sá ég gervihnattamyndina. Litli ísmolinn á enda alheimsins. Það er sorgleg staðreynd að á þessum hvíta klaka, sem geymir 320.000 sálir innlyksa í svörtu hafi, skuli rúmast svona mikil reiði og andstyggð í garð náungans.

Ég ætla ekki að verða til þess að bæta á það. Sjálfsbjargarviðleitni mín byggist nefnilega ekki eingöngu á því að telja gíslingu minni hér allt til tekna, heldur líka samgíslum mínum. Mér þykir nú þrátt fyrir allt voðalega vænt um ykkur öll.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 14. desember.

2011-12-02T10:39:00.002Z

Á þriðjudagskvöldi fyrir skömmu hitti ég góðvini mína, þau Ásdísi Eiri Símonardóttur, sérfræðing í mannauðsstjórnun, og Jón Eðvald Vignisson, frumkvöðul og tæknistjóra (lengri mun atlaga mín að namedroppi aldarinnar ekki verða að sinni), yfir bjórkollu á knæpu við Laugaveg.

Við það tækifæri varð úr að blaðamaður og sérfræðingur tókust í hendur upp á að feta í fótspor frumkvöðulsins með því að endurtaka leikinn á komandi föstudagskvöldi að viðbættum dansi. Við sérfræðingurinn sammæltumst nefnilega um það að ólíkt frumkvöðlinum værum við ekki nógu duglegar lengur að gera það sem á götumáli gæti kallast að dansa af sér rassgatið og það þrátt fyrir að eiga að heita tiltölulega ungar, lausar og liðugar konur búsettar í miðri þeirri borg sem alræmd er fyrir skemmtanalíf sitt. Þótti þetta því afbragðsgóð hugmynd, allt þar til föstudagskvöldið bar að garði.

Eftir strembna vinnuviku fannst mér öllum mínum þörfum um ánægjulegt kvöld fullnægt þar sem ég lá uppi í sófa og horfði á Útsvarið með ostapoppsmylsnu á bringunni. Ég áræddi að senda fyrstu skilaboðin og gefa til kynna, mjög undir rós þó, að dansinn væri kannski ekki beinlínis dunandi í blóðinu að svo komnu máli. Hófust þá nokkuð löng sms-samskipti sem einkenndust af því að hvorug vildi vera fyrri til að játa á sig miðaldra hegðun. Á endanum náðist þó með miklum létti þögult samkomulag beggja um að sófarónni skyldi ekki raskað þetta kvöldið og jafnframt að þessi uppgjöf ungæðisins fyrir þreytunni færi ekki lengra. Enda skal viðurkennast að það er ekki mjög töff. Síðar hefur undirritaðri verið tjáð að það sé ekki heldur töff að sitja heima með sínum ektamanni og skora hvort á annað í landafræðileiki yfir rauðvínssötri.

Frá þessu segi ég nú vegna þess að eftir að hafa skorað þessi tvö hallærisstig í röð sé ég mig knúna til að reyna að endurheimta kúlið og láta þreytuna ekki hafa yfirhöndina þetta föstudagskvöldið, en tel í ljósi reynslunnar að ég þurfi að festa það á prent til að standa við stóru orðin.

Ef ég svara ekki símanum yfir Útsvarinu í kvöld er það vonandi vegna þess að ég er að dansa.

2011-12-01T11:55:00.004Z

Ímyndaðar óvættir

Jólakötturinn er óvættur sem áður fyrr vakti hroll á hverjum bæ fyrir jólin, samkvæmt þjóðsögum Jóns Árnasonar. Forfeður okkar gátu ekki notið jólanna með öllu áhyggjulausir vitandi af jólakettinum á ferð nema þeir hefðu fengið nýja flík til að halda honum í skefjum.

Í dag missa fæstir svefn yfir jólakettinum en þegar gamlar óvættir hverfa spretta aðrar fram og nútímaþjóðsögur hafa tekið við til að tryggja að við getum samt ekki notið jólanna með öllu áhyggjulaus. Óvættirnar sem nú eiga að tryggja að við höldum okkur á mottunni og hegðum okkur vel eru ekki Grýla eða Leppalúði, jólakötturinn eða jólasveinarnir, nei, þeir eru jafnvel enn verri við að eiga, nefnilega hin ógnvænlegu jólakíló. Jólin eru ekki einu sinni byrjuð þegar sumir eru farnir að hafa áhyggjur af því hvernig þeir muni ná jólakílóunum af sér að þeim loknum, verði þeir svo óheppnir að lenda í þeim. Megrunariðnaðurinn hefur hræðsluáróðurinn um svipað leyti og jólaskrautið birtist í Ikea; hvernig á að koma sér í kjólinn fyrir jólin, forðast freistingarnar, hlaupa af sér mörinn eftir áramót. Þessi óvættur er þó ekki árstíðabundin, á aðventunni heitir hún jólakílóin, en á útmánuðum heitir hún sundfataform.

Aukakílóahræðslan á sér farveg allt árið um kring og þjóðsagan um hvað fita er ofboðslega vond lifir góðu lífi. Afleiðingin er sú að fjöldi fólks er í stöðugu tilgangslausu stríði við líkama sinn sem veldur því mikilli vansæld. Í stað þess að beina sjónum að heilsu, hamingju og hreysti fer umræðan um heilbrigðan lífsstíl öll fram á forsendum kílóa og fitu, þrátt fyrir að það sé ekkert sem segir að þeir sem eru lausir við öll „auka“kíló séu heilbrigðir.

Sigrún Daníelsdóttir sálfræðingur hefur bent á að grannt fólk lifi oft í sjálfsblekkingu um eigin heilsu vegna þess að samfélagið er svo gegnsýrt ofurtrúnni á hinn granna líkama. Sigrún hefur sagt megrunarumræðunni stríð á hendur, en rödd hennar má sín lítils þegar flestir fjölmiðlar taka af kappi þátt í þeirri menningu að mæla ágæti fólks út frá kílóatölu og fituprósentu.

Sú hugmynd að grannt sé gott og feitt slæmt er svo allsráðandi að grönnum einstaklingum er gagnrýnilaust hampað sem góðum fyrirmyndum og gildir þá einu hvaða innri mann þeir hafa að geyma eða þótt þeir lifi í reynd óheilbrigðum lífsstíl. Að sama skapi er gengið út frá því sem gefnu að þeir sem hafa annan líkamsvöxt en tággrannan hljóti að vera óánægðir með sjálfa sig, vegna þess að öll eigum við stöðugt að keppa að því að vera nógu grönn til að fullkomna líf okkar.

Ég neita að láta ótta við þjóðsagnakenndar óvættir varpa skugga á jólin. Ég ætla að taka hraustlega til matar míns, enda þarf að byggja upp forða til að þreyja janúarmyrkrið. Ég ætla að gæða mér án nokkurs samviskubits á öllum þeim kræsingum sem þessi dásamlegi árstími hefur upp á að bjóða og njóta þess að finna hvernig ég fylli út í gamla jólakjólinn minn.

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 30. nóvember

2011-11-02T11:09:00.003Z

Einfaldara líf

Árið 2006 kostaði einn Bandaríkjadalur um það bil 67 íslenskar krónur. Á þeim tíma bjó ég á bandarískum háskóla-campus steinsnar frá verslunargímaldinu/paradísinni Mall of America. Í ofanálag er málum einnig svo háttað að þar í Minnesota er enginn virðisaukaskattur á fatnaði. Að öllu þessu samanlögðu sá ég mér því ekki annað fært en að fara í vikulegan verslunarleiðangur og lagðist satt að segja í nokkurra mánaða neyslubrjálæði.

Það eina sem dró úr verslunargleðinni, fyrir utan hvað það var þreytandi að drösla öllum pokunum heim með lest, var herbergisfélagi minn. Hún var nefnilega bandarískur vinstrimaður og í því fólst meðal annars að hún var á móti ýmsu sem ég þekkti að góðu einu, eins og kjötáti, loðfeldum og almennri neysluhyggju.

Sæluvíma mín yfir hagstæðum fatakaupum dvínaði þegar ég mætti vonsviknu augnráði hennar í herbergisdyrunum svo að þegar ég kom heim úr vel heppnuðum verslunarleiðangri skaust ég inn í herbergið og henti innkaupapokunum eldsnöggt inn í skáp, áður en hún fengi tóm til að taka af sér heyrnartólin og átta sig á verksummerkjunum. Við höldum ekki sambandi í dag en það hefur hvarflað að mér að senda henni póst til að gleðja hana með þeim fregnum að ég sé farin að þokast svolítið nær andúð hennar á almennri neysluhyggju. Vissulega nýt ég þess ennþá að kaupa fallega flík, en ég hef líka fundið fyrir því eftir að hafa haldið eigið heimili um nokkurra ára skeið að það er með hreinum ólíkindum hvað jafnvel hófsamasta fólk safnar í kringum sig miklu drasli. Hlutir. Hlutir eru alls staðar og fylla allar hirslur. Hlutir flæða út úr kompum, háaloftum, kjöllurum og bílskúrum hjá öllum sem ég þekki og sjálfri mér líka.

Stundum finnst mér eins og að því fleiri hluti sem ég eignist því meira skerðist frelsi mitt í samræmi. Það er nefnilega heftandi að þurfa að hafa áhyggjur af hlutum. Hafa áhyggjur af því hvort þeim verði stolið, hvort þeir skemmist eða falli í verði og hvort hægt verði að selja þá eða koma þeim fyrir ef maður þarf að flytja. Ég hef þó fundið ró í þeirri vitneskju að flestir mínir hlutir eru ekki mikils virði og því ekki mikil eftirsjá að þeim.

Í sumar fór ég með bílfarm af hlutum í Kolaportið og seldi þá fyrir slikk. Það var mikill léttir að losna á einu bretti við mörg kíló af hlutum. Næsta skref var tekið nú á haustmánuðum þegar ég ákvað að losa mig við bílinn. Það hafði hvarflað að mér áður í þessu bensínbrjálæði en fyrirfram hélt ég að það yrði erfið ákvörðun sem myndi kosta mikla yfirlegu. Þegar til kom varð það hinsvegar skyndiákvörðun sem tekin var upp úr þurru. Burt með þennan bíl. Í stað þess að upplifa helsi eins og ég hafði óttast upplifi ég frelsi. Ég þarf ekki lengur að hafa áhyggjur af bensínverðinu eða viðgerð eða að bílnum verði stolið. Einfaldara líf. Herbergisfélagi minn fyrrverandi yrði stolt af mér. Hún þarf ekkert að vita hvað mér finnst ennþá gott að borða blóðuga steik og klæða mig í loðfeld. Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 2. nóvember 2011

2011-10-19T14:37:00.001Z

Norrön samvinne?

Í haust sat ég sex vikna námskeið fyrir blaðamenn á vegum Norrænu blaðamannamiðstöðvarinnar. Námskeiðið er árlegt og er ætlað að efla norrænt samstarf, eftir hinni fallegu hugmyndafræði um frændsemi og vináttu Norðurlandabúa. Vinnumálið var „blandinavíska“ sem meiningin er að allir Norðurlandabúar geti sameinast um. Enska virðist nefnilega vera eitur í beinum Norrænu ráðherranefndarinnar, sem styrkir samstarfsverkefni á borð við þetta, Norðurlandaráð æskunnar o.fl. í sama dúr.

Sú hótun virðist vera undirliggjandi að nái enskan yfirtökunum þá verði einfaldlega skrúfað fyrir fjárveitinguna. Í þessu felst ákveðinn hroki. Fyrir það fyrsta má nefna að í norskum sænskum og dönskum grunnskólum fer engin kennsla fram í öðrum norrænum málum en móðurmálinu. Samt ætlast þessar þjóðir til þess að allir geti skilið þá. Blandinavískan svonefnda felst nefnilega fyrst og fremst í því að Norðmenn, Svíar og Danir tala sín eigin skandinavísku mál (stundum hægt ef þeir muna eftir því) en jaðarþjóðirnar og vandræðagemsarnir frá Íslandi og Finnlandi, Færeyjum og Grænlandi rembast við að hlusta á og skilja þrjú erlend tungumál í einu og svara svo á einhverju bastarðsmáli. Sjálf var ég fljót að reka mig á veggi, þrátt fyrir að vera áhugamanneskja um tungumál og mjög veik fyrir öllu sem heitir norræn frændsemi.

Ég hef aldrei farið meira en helgarferðir til Skandinavíu og með grunnskóladönskuna eina að vopni kom fljótt í ljós að ég var félagslega heft. Ég átti svo sem ekki í vandræðum með að syngja hástöfum „Helan går, sjung hopp faderallan lallan lej“ fyrir skál eða babla eitthvað um daginn og veginn en þegar kom að því að rökræða raunveruleg málefni, og þau voru mörg tekin fyrir á námskeiðinu, stóð ég strax höllum fæti gagnvart þeim sem fengu að tala sitt móðurmál. Þó stóð ég betur að vígi en Finnarnir, því ég skildi þó a.m.k. mestallt, en þeir sátu sumir í gegnum heilu dagana af fyrirlestrum á dönsku og voru litlu nær. Síðar snerist dæmið við, þegar haldnir voru fyrirlestrar á Finnlandssænsku. Þá voru Danirnir eitt spurningarmerki.

Hugmyndin um sameiginlegt tungumál Norðurlanda er sannarlega falleg. Með góðum vilja og þolinmæði gengur hún stundum upp. Öðrum stundum virðist blandinavískan þó gera meira ógagn og þegar svo er held ég að þvermóðskan gegn enskunni hái norrænu samstarfi frekar en að stuðla að framþróun þess. Að þessu sögðu vil ég taka fram að ég styð kennslu Norðurlandamála í skólum því það er nauðsynlegt að Íslendingar eigi sem flesta möguleika til að sækja þekkingu og félagstengsl utan landsteinanna. Norðurlöndin eru góður vettvangur til þess enda eiga þau margt sameiginlegt, annað en tungumálið.

Ég tel ekki að grundvöllur norrænnar samvinnu og vináttu hrynji sjálfkrafa þótt við hættum að tala saman á norrænu þykjustumáli. Þeir sem það geta ættu endilega að eiga samskipti á Norðurlandamálum (sjálf mun ég halda áfram að reyna!). En ég er þeirrar skoðunar að við eigum fyrst og fremst að leitast við að tala þannig að við skiljum hvert annað sem best. Ef enskan færir okkur þann skilning þá er engin skömm að því.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 19. október 2011. Birtist hér með örlitlum viðbótum.

2011-08-10T13:24:00.006Z

Taki til sín sem eiga

Allt fyrir ástina.
Eina sem aldrei nóg er af.
Mennirnir elska, fórna, kveljast, þjást og sakna.
Allt fyrir ástina.
Sama hvað lífið gæfi mér,
ég segði út með hatrið, inn með ástina.

Svo segir í texta við lag Páls Óskars Hjálmtýssonar, Allt fyrir ástina. Páll Óskar hefur verið ötull talsmaður ástar og kærleika. Hann syngur um lífið og lofar það líka og hefur komið við hjartað í okkur mörgum með því að koma heiðarlega fram og tjá sig af einlægni. Nú síðast fékk hann þúsundir manna til að rétta allar hendur upp í loft og klappa fyrir ástinni á sólríkum degi í miðborg Reykjavíkur. Skilaboðin voru út með hatrið, út með neikvæðnina, inn með ástina og bjartsýnina. Ekki veitir af, því þótt Gleðigangan á laugardaginn hafi einkennst af gleði og samkennd reynist rætnin því miður sjaldnast langt undan og margir samborgarar okkar fá reglulega að kenna á fyrirlitningu og mismunun.

Hatursorðræðan þrífst ekki síst í skjóli tölvuskjásins og það var gegn þessari ómenningu sem Páll Óskar beindi m.a. spjótum sínum þegar hann sagði að hátíðahöldin næðu ekki bara til mannréttindabaráttu samkynhneigðra. „Þetta er hátíð fyrir alla þá sem eru orðnir leiðir á hatrinu og níðinu – inni á netinu, öllum ógeðslegu kommentunum sem hægt er að segja um alla minnihlutahópa,“ sagði Palli. Flestir gátu óhikað tekið undir orð hans, en einhvern veginn tókst samt litlum en háværum minnihlutahóp að verða þessum einfalda sannleik sárreiður og taldi að sér vegið þegar nefnd var til sögunnar ímynd hvíta, ríka, gagnkynhneigða, hægrisinnaða karlmannsins. Þar virðist ákveðin rökvilla vera á ferðinni. Páll Óskar sagði að engu væri líkara en að þessi hópur hvítra karla væri sá eini sem nyti friðhelgi, en alla aðra mætti uppnefna og níðast á og því þyrfti að breyta. Það þýðir ekki að Páll Óskar vilji að hvítir, ríkir, gagnkynhneigðir, hægrisinnaðir karlmenn séu líka uppnefndir og níddir. Reyndar þarf alveg sérstaka þvermóðsku til þess að takast að skilja orð hans á þann veg.

Hvíti karlmaðurinn var nefndur í þessu samhengi vegna þess að í gegnum söguna hefur kerfisbundið verið brotið á réttindum fólks vegna þess eins að það tilheyrir ekki þeim hópi. Sem betur fer er það á undanhaldi, eins og mannfjöldinn í Gleðigöngunni á laugardag sýndi, en það er samt ennþá svo að þeir sem stríða gegn norminu eiga oft erfiðara uppdráttar vegna fordóma. Meira að segja hvíti karlmaðurinn er ekki félagslega öruggari en svo að ef hann er fátækur gefur það höggstað á honum. Ef hann þjáist af geðsjúkdómi gefur það höggstað á honum. Ef hann er feitur gefur það höggstað á honum. Regnbogalitirnir eru einkennislitir Gleðigöngunnar og þeir tákna fjölbreytileika mannlífsins. Við eigum að fagna fjölbreytileikanum, ekki fordæma hann, og fylgja í fótspor Páls Óskars og hleypa ástinni inn. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 10. ágúst 2011.

2011-06-08T12:37:00.002Z

Þú skalt ekki nauðga

Ég held við séum að fara eins og köttur í kringum heitan graut. Mér hefur verið sagt að það megi ekki segja þetta en samt sem áður ættu konur að forðast að klæða sig eins og druslur til þess að koma í veg fyrir að ráðist sé á þær." Þessi orð lét kanadískur lögreglumaður falla í fyrirlestri um öryggismál á háskólalóð hinn 24. janúar. Ummæli hans eru ekki einsdæmi heldur bergmál af þeim endalausu, misvísandi fyrirmælum sem alla tíð hefur verið beint til kvenna um hvernig þær eiga að haga sér, hvar þær eiga að vera og hvernig þær eiga að klæða sig, til að koma í veg fyrir nauðgun.

Lögreglumaðurinn, eins og flestir þeir sem stigið hafa í sama predikunarstól, lét alveg hjá líða að nefna mjög einfalda aðferð sem karlar geta beitt til að koma í veg fyrir nauðgun: Að nauðga ekki. Í kjölfar ummælanna var efnt til fjölmennrar mótmælagöngu undir heitinu SlutWalk sem hefur verið endurtekin um allan heim. Og nú virðist slík ganga í bígerð í Reykjavík. Það er frábært að barátta gegn kynferðisofbeldi verði sífellt öflugri, en ég verð að viðurkenna að ég er hugsi yfir þessari útfærslu. Meðal yfirlýstra markmiða mótmælanna er að „endurheimta" orðið „slut". Í íslensku hefur orðið drusla verið notað með sambærilegum hætti, um konur sem þykja hafa sofið hjá „of mörgum" eða gefið til kynna með klæðaburði að þær séu viljugar til að sofa hjá „of mörgum". Ekki get ég séð að í orðinu drusla séu fólgin mikil verðmæti til að endurheimta, enda hefur það alla tíð haft neikvæða vísan, líka áður en byrjað var að tengja það kynhegðun kvenna. Ef eitthvert orð er til sem konur þyrftu að „endurheimta" þá er það orðið „femínisti", sem virðist í hugum margra vera eitt það mesta skammaryrði sem hugsast getur og má vart á milli sjá hvort þykir verra, að vera drusla eða að vera femínisti. Skilaboð þessara mótmæla virðast vera margslungin og ég er ekki viss um að ég geti kvittað undir þau öll en þannig er reyndar femínisminn.

Femínismi er ekki miðstýrð hreyfing og því tekur hann á sig ýmsar myndir. En helsta hreyfiafl hans er þörfin fyrir að brjóta stöðugt upp þá flokka sem samfélagið setur konur í. Fyrst var það hið niðurnjörfaða hlutverk húsmóðurinnar sem þurfti að brjótast undan og sýna að konur geta verið eins og karlar (tekið þátt í stjórnmálum, klæðst buxum). Í næstu sveiflu femínismans var kvenleikinn endurheimtur og sýnt fram á að kona þarf ekki að vera eins og karl til að njóta virðingar. Fyrst þurftu konur að berjast fyrir því að fá að vera kynverur. Nú þurfa konur að berjast fyrir því að ekki sé litið á þær sem eintómar kynlífsdúkkur. Druslugangan er enn eitt dæmið um að femínismi er í stöðugri gerjun. Sama hver útfærslan er virðist þó vera einhugur um að uppræta þá menningu sem gerir þolandann ábyrgan fyrir kynferðisofbeldi. Skilaboð samfélagsins hafa verið: „Ekki láta nauðga þér" en ættu að vera: „Ekki nauðga." una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 8. júní 2011.

2011-05-25T13:07:00.004Z

Ómetanlegar heimildir skráðar

Þegar fjallað var um móðuharðindin í samfélagsfræðitímum í barnaskóla verkuðu lýsingarnar á þessum mestu hörmungum sem gengið hafa yfir þjóðina frekar framandi og fjarlægar. Tölur um hve margt fé féll, um hve mörg prósent þjóðinni fækkaði og hversu margar bújarðir fóru undir hraun áttu það til að fara inn um annað eyrað og út um hitt. Storknað og mosavaxið hraun þekkti maður auðvitað vel en tengingin milli hraunsins og þeirra erfiðleika sem geta fylgt því að búa á eldfjallaeyju var frekar veik í huga þess sem ekki hafði reynt það. Ýmsar skráðar heimildir eru til um þau fjölmörgu eldgos sem orðið hafa á Íslandi á sögulegum tímum, því ítarlegri sem þær eru nær okkur í tíma. Áhugaverðastar eru þær heimildir sem lýsa áhrifum atburðanna á líf þeirra manna og dýra sem upplifðu þá.

Jón Steingrímsson lýsti til dæmis með afar myndrænum hætt fyrsta öskufalli Skaftárelda, árið 1783, þannig að morguninn hefði verið svo óvenjufagur „að mönnum finnst helst sem gjörvöll náttúran haldi í sér andanum". En um dagmálabil verða umskipti og jörðin rökkvast. „En nú tekur einnig að rigna yfir þéttum sandi, dökkgráum og bláleitum, svo að sporrækt verður á jörðinni og vart sér handaskil í húsum inni, en þar sem þessi aska fellur í vatn, gerir það svart sem blek. Fénaður hópar sig saman og veit ekki hvaðan á sig stendur veðrið og fuglar fljúga upp með sáru kvaki, áttavilltir og óttaslegnir." Sambærilegar lýsingar bárust úr í Eyjafjallajökulsgosinu í fyrra og Grímsvatnagosinu nú, af öskufalli svo svörtu að vart sá handa skil eða „niður á tærnar með vasaljósi" eins og bóndi nokkur orðaði það á Mbl.is. Ég hugsaði fyrst með mér að þarna hlyti nú að vera fært aðeins í stílinn, því undir heiðskírum himni í Reykjavík hljómuðu þessar lýsingar álíka fjarlægar og í samfélagsfræðinni í gamla daga. Þegar ég sá myndir í kvöldfréttum frá svæðinu varð mér hinsvegar ljóst að þetta voru engar ýkjur. Við búum á eldfjallaeyju en það eru Eyfellingar, Skaftfellingar og Rangæingar sem þekkja það best hvað í því felst og bera þyngstu byrðarnar. Ástandinu í Kötlugosinu árið 1625 var t.a.m. lýst þannig af klausturhaldara í Þykkvabæ að þar hefði enginn maður átt „nýtan svefn eða rólega stund, hvorki nótt né dag, að ekki væri enn sami kvíði, skelfing og ótti á hverjum manni".

Sagt er frá æðruleysi bænda á hamfarasvæðinu og það er sannarlega aðdáunarvert en engan skyldi heldur undra þótt þeir bogni stöku sinnum og finnist yfirþyrmandi á sálinni að takast á við kolsvartan daginn, líkt og einn þeirra játaði í Morgunblaðinu í gær. Ein sterkasta frásögnin af því gosi sem við upplifum nú var viðtal Rúv við bónda í Landbroti sem barðist fyrir lífi ánna sinna. Allar þessar myndir sem eru teknar og fréttir sem eru fluttar jafnóðum eru ómetanlegar heimildir, bæði fyrir þá sem á eftir okkur koma en líka fyrir okkur sjálf til að skilja betur hvað í því felst að búa á eldfjallaeyju. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 25. maí 2011.

2011-05-11T10:52:00.003Z

Gerum byltingu

Við upphaf olíukreppunnar fyrir tæpum 40 árum mörkuðu íslensk stjórnvöld þá stefnu að auka hlut hitaveitna í orkunotkun landsmanna. Fram að því gegndu innfluttir orkugjafar, olía og kol, stóru hlutverki í húshitun, en í dag eru yfir 90% íslenskra heimila hituð með jarðvarma. Jarðvarmabyltingin reyndist mikið gæfuspor fyrir þjóðina. Framtak einstaklinga og sveitarfélaga á millistríðsárunum ruddi veginn, en á endanum var það ákvörðun stjórnvalda um að jarðvarmavæða landið sem lyfti grettistakinu. Það kostaði sitt á sínum tíma að setja upp hitaveitur um allt land og leggja lagnir að hverju einasta húsi, en það borgaði sig því hitaveitan hefur síðan sparað þjóðarbúinu tugi milljarða króna á hverju ári, sem annars hefðu farið í innflutning á olíu.

Enn erum við þó ekki frjáls undan olíunni, eins og neytendur þekkja af sárri raun, því Íslendingar reka einn stærsta bílaflota heims miðað við höfðatölu og þeir bílar eru nánast allir (undantekningarnar má telja á fingrum sér) knúnir rándýrri, innfluttri og mengandi olíu. Byltingin þarf að halda áfram og nú er kominn tími á orkuskipti í samgöngum. Þar ættu að vera hæg heimatökin fyrir okkur. Íslendingar eru sennilega eina þjóðin í heiminum sem gæti hæglega rekið allan bílaflota sinn á rafmagni, án þess að byggja eina einustu virkjun. Þrátt fyrir að landkostir hér bjóði upp á fyrirmyndarstarf á þessu sviði er Ísland að dragast aftur úr öðrum löndum í samgöngubyltingunni.

Ef einhver trúir því að við gegnum forystuhlutverki í nýtingu endurnýjanlegs eldsneytis, líkt og við gerðum í innleiðingu hitaveitu, þá upplýsist hér með að það er hrein sjálfsblekking. Í samgöngumálum virðist stjórnvöld skorta þá framsýni sem var við lýði í olíukreppunni upp úr 1970, en það sama verður ekki sagt um nágrannalönd okkar. Stokkhólmur, Ósló og Kaupmannahöfn, London, París, Madrid, Amsterdam... allt eru þetta höfuðborgir sem hafa tekið formlega ákvörðun um að greiða rafbílnum leið inn í framtíðina. Því er svo fylgt eftir með raunverulegum aðgerðum eins og að fella niður innflutningstolla á rafbílum, gefa rafbílaeigendum ókeypis í bílastæði og veita fyrirtækjum styrki til að skipta bílaflota sínum í rafbíla. Í sjálfu olíuríkinu Noregi eru t.d. 3.800 rafbílar nú þegar í daglegri notkun og markmið norskra stjórnvalda er að koma minnst 200.000 rafbílum á göturnar fyrir árslok 2020.

Eftir bankahrunið er bílafloti Íslendinga orðinn einn sá elsti í Evrópu. Þörfin fyrir endurnýjun er uppsöfnuð og að því kemur að bílakaup hefjast að nýju. Þá væri hagstætt bæði fyrir þjóðarbúið og neytendur ef rafbílar væru orðnir raunhæfur kostur, en til þess að svo geti orðið þarf að sýna framsýni, byggja upp kerfi líkt og gert var fyrir hitaveituna fyrir 35 árum og taka af skarið um orkubyltingu. Frá 1970-2009 spöruðum við 1.330 milljarða með því að nota jarðvarma í stað olíu í húshitun. Veitir okkur nokkuð af sama sparnaði í bílaflotanum? una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 11. maí 2011.

2011-04-27T10:22:00.004Z

Afgerandi bleikt, fínlega blátt

Ljósmynd af litlum strák sem fékk að prófa bleikt naglalakk hjá mömmu sinni gerði allt vitlaust í Bandaríkjunum um daginn. Bleikur er uppáhaldslitur stráksins, að sögn mömmu hans, en bandarískum íhaldsmönnum var gróflega misboðið og sögðu þetta lýsandi dæmi um að einkenni kynjanna væru á undanhaldi. Stelpu- og strákalitirnir eru hins vegar eitthvert skýrasta dæmið um meint „einkenni kynjanna" sem eru síbreytileg, vegna þess að við búum þau til sjálf. Því blár litur hefur í eðli sínu ekkert með stráka að gera og bleikur er alls ekkert stelpulegri en aðrir litir, ekki fyrr en við ákveðum að sjá það þannig.

Í grein í tímaritinu Smithsonian nú í apríl kemur fram að það var ekki fyrr en á 20. öld sem byrjað var að gera greinarmun á ungbörnum eftir kynjum með klæðaburði. Þessu til staðfestingar fylgir með greininni mynd frá 1884 af Franklin Delano Roosevelt, síðar Bandaríkjaforseta, tveggja ára gömlum, íklæddum hvítum blúndukjól með axlasítt hár og fjaðurhatt í kjöltunni. Þessi mynd samræmist illa hugmyndum íhaldsmanna í dag um þau einkenni kynjanna sem beri að varðveita, en á þessum tíma var hið praktíska í fyrirrúmi og börn klæddust einföldum fötum sem mátti þvo við suðumark. Smám saman fóru barnaföt að verða litríkari, en eiginleikarnir sem gefnir voru bláum lit annars vegar og bleikum hins vegar voru mjög á reiki. Það tók marga áratugi að komast að samkomulagi um hvor liturinn „hæfði" hvaða kyni betur og fram á miðja öldina var þessu gjarnan snúið við. Þannig segir í grein í tímaritinu The Infant‘s Department frá 1918 að lengi hafi verið skiptar skoðanir um þetta mál, en almennt sé þó viðurkennd regla að bleikur litur eigi betur við drengi, því hann sé skær og afgerandi, en blár hæfi stúlkum því hann sé fínlegri litur og mýkri.

Þannig gefur samfélagið litunum merkingu, sbr. að í sumum menningarheimum er það hvítur sem er litur sorgar og dauða. Í íslensku er „bleikur" í hefðbundnum skilningi alls ekki tengdur við litlar, sætar prinsessur, heldur við dauðann. Dauðinn kom ríðandi á bleikum hesti og menn voru bleikir sem náir, helbleikir eða banableikir. Samkvæmt Smithsonian hófst bleika og bláa bylgjan, sem enn er í algleymingi, fyrir alvöru á 9. áratugnum, samhliða því að mögulegt varð að kyngreina fóstur í móðurkviði. Í dag eru það ekki bara gallarnir á fæðingardeildinni sem eru bleikir og bláir, það eru líka nestisbox, bleiur, stílabækur, snuð, reiðhjól, stígvél... hreinlega allt sem verslunarmönnum dettur í hug að markhópurinn „börn" gæti þurft eða langað í. Því þegar allt kemur til alls er það auðvitað iðnaðurinn sem stýrir þessu, það er góður bissness í því að selja foreldrum rándýrar barnavörur sem þau þurfa svo að skipta út á einu bretti þegar næsta barn fæðist af öðru kyni.

Á endanum skiptir þetta allt svo sem litlu máli, en það er ágætt að hafa í huga að börn heillast af skærum litum og ef lítill strákur laðast að einhverju bleiku þá er hann ekki að gera neitt rangt eða óeðlilegt. una@mbl.is

Birtist sem miðopnupistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 27. apríl 2011.

2011-04-13T10:09:00.004Z

Fífl og aumingjar!

Hættið að tala niður íslenskt atvinnulíf, sagði Ólafur Ragnar Grímsson á Bessastöðum á mánudag. „Það er mikið hættuspil að halda þeirri röngu mynd að ungu fólki á Íslandi í dag að hér sé ekkert að gerast," sagði Ólafur. Hann beindi orðum sínum að forustumönnum íslensks atvinnulífs en fleiri mættu gjarnan taka þau til sín því niðurrifsstarfsemin og neikvæðnin sem grasserar í almenningsumræðunni ætlar hér allt lifandi að drepa. Þessi blessaða geðhvarfasjúka þjóð, sem virðist heltekin ýmist af sjálftyftun eða öfgafullri sjálfsupphafningu til skiptis, á sér ekki viðreisnar von á meðan enginn trúir því að nokkuð jákvætt geti gerst. Á meðan enginn treystir því að neinn geti raunverulega unnið af heilindum og drynjandi bölmóðurinn dynur á hverjum þeim sem vogar sér stíga fram og leggja eitthvað til.

Almenningur kvartar yfir því að stjórnmálamenn séu svo ómögulegir og fastir í pólitískum skotgröfum, en það eru líka Sigurður sjómaður og Fríða fatahönnuður sem skríða í forinni og skjóta niður allt sem hreyfist, með lyklaborðið að vopni.Um daginn sagði hagfræðingur nokkur í útvarpi að léti einhverjir útlendingar sér í alvöru detta í hug að koma hingað með peningana sína væru þeir hálfvitar. Hljómar aldeilis lokkandi. Þeir útlendingar ættu þá að falla eins og flís við rass þessa samfélags glæpamanna, fífla, aumingja og landráðamanna sem þessi þjóð virðist samsett af, miðað við hvað við köllum hvert annað. Hann tók reyndar ekki fram hvort yfirmenn Rio Tinto Alcan féllu í þennan flokk hálfvita, en þeir hafa nýverið ákveðið að fjárfesta fyrir milljarða á milljarða ofan í álveri sínu við Straumsvík.

En sé þetta rétt hjá hagfræðingnum, að hér sé ekkert að bjóða, þá hljótum við öll að vera fávitar fyrir að vera hér enn, eða hvað? Fyrir sæmilega léttlynda manneskju sem vill gjarnan horfa bjartsýn fram á veginn er staðreyndin þó sú að það eru ekki landkostir sem hafa breyst svo mjög að ekki sé lengur lífvænlegt hér. Ekki er þorskurinn horfinn og ekki höfum við framselt orkuauðlindir okkar í hendur hins illa heimsveldis Kanada.

Nei, það er fyrst og fremst hversu leiðinleg og niðurdrepandi stemningin er í landi þar sem samfélagið virðist staðráðið í því að einblína bara á svörtustu hliðarnar, þrátt fyrir að allar forsendur séu til staðar til að lifa góðu lífi. Jú það varð hér hrun, en það eru liðin tæp 3 ár síðan og eins og Lars Christiansen, hinn ágæti forstöðumaður greiningardeildar Danske Bank, sagði í gær, þá er kominn tími til að hætta að dvelja í fortíðinni og horfa fram á veginn. Ástandið er ekki fullkomið og ekki hægt að horfa fram hjá því að atvinnuleysi er 8,7%, sem er vissulega slæmt, en við megum ekki gleyma því að hin 91,3% eru með vinnu. Það fólk mætti gjarnan fá að gera eitthvað í vinnunni án þess að það væri jafnóðum rifið niður í umræðunni. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. apríl.

2011-04-10T22:34:00.002Z

Landnám í kortlögðum heimi

Fiðringurinn er farinn að láta á sér kræla. Þessi fiðringur sem fylgir því að leifarnar af síðasta snjóskaflinum í portinu fyrir utan eru í þann mund að bráðna ofan í niðurfallið. Sumarfiðringur. Fiðringurinn sem fær mig til að leggjast yfir landakortið og dreyma um ilmandi lággróður og sönglandi læki og hljóðið sem heyrist undan skósólanum þegar maður gengur eftir grýttum slóða og sól sem hitar andlitið og sviðann í húðinni þegar hún verður blóðrisa eftir slagsmál við kræklótt kjarr og um alls konar náttúruhljóð sem vakna til lífsins og hlaða líkamann af orku. Ég er ekki búin að ákveða hvert ég ætla í sumar en það verður eitthvað nýtt. Það er svo gaman að fara um nýjar slóðir, berja augum nýtt útsýni og það góða við Ísland er að hvert sem förinni er heitið eru góðar líkur á því að maður sé löngum einn á ferð og geti því ímyndað sér að maður sé að uppgötva hvern stað fyrstur manna. Landnemi.

Landnám er óstjórnlega heillandi og ævintýraleg tilhugsun því spennan felst í því óþekkta. Hvað svo sem veldur þá hafa alltaf verið til menn sem eru haldnir þessari þörf fyrir að halda af stað til móts við hið ókunnuga í von um að þar leynist eitthvað nýtt og betra en fyrir er, tækifæri til að byggja upp nýjan heim eða dýpka skilning sinn á þeim gamla. Sennilega liggur þetta djúpt í mannlegu eðli. Börn eru haldin eðlislægri forvitni og finna mikla gleði við að uppgötva eitthvað nýtt. Þegar ég var krakki var það mér mikið kappsmál að fá að uppgötva nýja staði sjálf. Ef við ferðuðumst á einhvern nýjan stað, þótt ekki væri nema í látlausan sumarbústað, fór óstjórnlega í taugarnar á mér að vera í seinna hollinu, ef það þýddi að systkini mín eða frændsystkin væru komin á undan mér á staðinn og búin að rannsaka hann. Ég vildi ekki láta sýna mér hluti, ég vildi skoða þá sjálf og segja svo öðrum frá mínum uppgötvunum.

Það var sama áhugamál sem olli því að Jóakim Aðalönd og Lára Ingalls voru meðal uppáhaldssögupersónanna minna, þótt ólík væru. Bæði voru þau landnemar sem þvældust um erfiðar og jafnvel óvinveittar slóðir ókunnrar heimsálfu, sá fyrrnefndi í leit að gulli og gimsteinum en sú síðarnefnda í leit að góðum stað til að byggja sér heimili og lifa af landsins gæðum. Í einni af sögum Don Rosa um Jóakim er hann orðinn gamall og hrumur fyrir aldur fram. Þrátt fyrir allt sitt ríkidæmi og auð vantar hann lífsfyllingu því ekkert er lengur óvænt undir sólinni. Hann er búinn að rannsaka allan heiminn, að hann telur, og fyllist lífsleiða þangað til hann fær tækifæri til að fara út í geim og uppgötva þar ókönnuð svæði. Ég fann til samkenndar með Jóakim Aðalönd í þessari sögu því andi landnemanna er varla til lengur á jörðu sem er óðum að fyllast af fólki. Þangað til ég kemst út í geiminn verð ég því að láta mér nægja að ímynda mér að ég fari um ókortlagðar slóðir í týndum ævintýradal á norðurskauti. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 30. mars 2011.

2011-03-16T10:45:00.002Z

Ganbare Nippon

Myndböndin sem streymdu um netið frá Japan þegar hamfarirnar dundu þar yfir voru skelfileg, óhugnanlegri en nokkur brelluhönnuður heimsendamynda frá Hollywood hefur hingað til getað ímyndað sér. Enn sér ekki fyrir endann á afleiðingum jarðskjálftans stóra.

Eyðileggingin sýnir hversu lítils mennirnir mega sín í raun gagnvart náttúruöflunum. Jafnvel Japan, sem er eitt þróaðasta og tæknivæddasta samfélag í heimi þar sem hönnun bygginga tekur mjög mið af þeirri ógn sem stafar af jarðskjálftum. Enda þekkja Japanar hana af sárri raun eftir stórskjálfta, s.s. árið 1923 í Tókýó þegar yfir 100.000 manns létust og í Kobe 1995 þar sem 6.000 létust.

Því hefur verið fleygt að engin önnur þjóð í heiminum hafi verið betur búin undir stórskjálfta af þessu tagi en engu að síður eru afleiðingarnar jafnhrikalegar og raun ber vitni. Þær upplifanir sem við núlifandi Íslendingar höfum haft af vægðarleysi náttúrunnar blikna í samanburði við þessar hamfarir og við hljótum að þakka fyrir að búa þrátt fyrir allt á svæði þar sem jarðskjálftar verða ekki svona öflugir og hættan á tsunami-bylgjum er hverfandi. Á vefsíðu New York Times eru gagnvirkar gervihnattamyndir sem sýna eyðilegginguna þar sem flóðbylgjur gengu á land. Þar sem áður stóð blómleg byggð er nú auðn og rústir. Myndirnar minna helst á loftmyndir sem teknar voru yfir Hiroshima eftir að Bandaríkjamenn vörpuðu þar kjarnorkusprengju 6. ágúst 1945 og nánast öll byggð var jöfnuð við jörðu. Íbúa Hiroshima beið þá verk sem eflaust hefur virst yfirþyrmandi, að byggja nýtt líf á rústunum.

Það tókst. Þegar Hiroshima er heimsótt í dag er fátt sem minnir á harmleikinn sem þar átti sér stað fyrir tæpum mannsaldri. Að atómsprengjubyggingunni undanskilinni, sem látin var standa kynslóðum framtíðar til áminningar, blasir við björt og falleg borg umlukin vatni og laufskrúði. Alls staðar taka íbúar á móti manni af ótrúlegri kurteisi og hjálpsemi með bros á vör. Enda er auðvelt að kolfalla fyrir japanskri menningu og þjóðlífi.

Aðrar myndir sem birtar hafa verið frá afleiðingum skjálftans eru ekki síður merkilegar, þær sýna meðal annars Japana bíða af stillingu og þolinmæði í löngum biðröðum, ýmist eftir því að kaupa matvæli eða að komast að í tíkallasímum til að ná sambandi við ástvini. Aginn og auðmýktin í samfélaginu eru aðdáunarverð. Japanar hafa áður þurft að vinna sig upp úr hörmungum og eyðileggingu, bæði af mannavöldum og náttúrunnar. Á endanum verða svæðin sem nú eru hulin leðju og rústum eftir flóðbylgjurnar aftur gróin byggð og við eigum að leggja okkar af mörkum til þess. „Ganbare Nippon" eru hvatningarorð sem útleggjast á íslensku sem „ekki gefast upp Japan". Við getum sýnt Japönum stuðning í gegnum Rauða kross Íslands. Söfnunarsíminn er 904 1500. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 16. mars 2011.

2011-03-03T10:31:00.001Z

Margbreytilegt samfélag

Rasistar hafa skotið upp kollinum í íslenskum fjölmiðlum það sem af er ári og fengið þar dálítið rými. Þessir rasistar virðast sækja flestar sínar hugmyndir um eigið ágæti í afrek annars fólks sem svo vill til að hefur svipað litarhaft. Einn þessara yfirlýstu rasista boðar trú sína á vefsíðu sem tileinkuð er sköpun hinna „stórfenglegu hvítu karla".

Sá maður telur sér trú um að hann sé öðrum æðri vegna þess að Rembrandt málaði stórkostleg málverk, Verdi samdi hljómfagra tónlist og Thomas Edison var snjall. Þeir voru allir hvítir á hörund en þar með lýkur sennilega upptalningu á því hvað íslenski rasistinn á sameiginlegt með þeim. Allavega hefur farið lítið fyrir því að hæfileikar þessara merkismanna hafi skilað sér niður kynstofninn til hans og alls óvíst að þeir væru sjálfir sammála því að þeirra eigin sköpunarverk segðu nokkuð til um tilvistarrétt fávíss Íslendings áratugum og öldum síðar.

Sem betur fer eru rasistar sjaldséðir fuglar hér á landi og málflutningur þeirra dæmir sig yfirleitt sjálfur, svo litaður af vanþekkingu og heimóttarskap sem hann er. Einn rasistanna sagði til dæmis að Ísland væri fyrir Íslendinga, vegna þess að Ísland hefði verið fyrir Íslendinga í upphafi og af hverju ætti það að breytast? Honum sást hins vegar yfir það að víkingarnir, hverra arfleifð hann vill svo gjarnan varðveita, voru alls ekki Íslendingar þegar þeir komu hingað og Ísland var alls ekkert fyrir einn eða neinn. Það var bara þarna. Samfélagið sem hér byggðist upp á landnámsöld var fjölmenningarsamfélag þar sem fólk af ólíkum uppruna og með ólík tungumál og trú settist að í nábýli. Smám saman varð það einsleitara og jafnframt einangraðra. Einangrunin er það sem einna helst hefur íþyngt íslensku samfélagi í gegnum tíðina enda er það svo að í opnum samfélögum er velsældin jafnan mest en einna minnst í lokuðustu samfélögum heims. Má þar að nefna sem dæmi N-Kóreu. Innflytjendum hefur farið fjölgandi síðustu ár og líkt og hjá landnámsmönnunum sem komu hingað fyrst er það ákveðin samsuða af kjarki, ævintýrahug og þrá eftir betra lífi sem knýr fólk til að leita nýrra heimkynna.

Á síðum Morgunblaðsins síðustu daga sögðu innflytjendur frá sinni reynslu í íslensku samfélagi. Eins og gefur að skilja upplifa flestir margskonar erfiðleika við að aðlagast nýrri menningu en engu að síður voru þeir innflytjendur sem rætt var við allir sammála um að reynsla þeirra væri fyrst og fremst jákvæð og að Íslendingar mæti þeim með almennri vinsemd. Þessi vitnisburður er íslensku samfélagi mjög til hróss. Við búum við þá stöðu að fjölmenningin var lengur að teygja sig hingað en til nágrannalandanna, enda Ísland efst á óskalista fæstra. Við getum því lært af mistökum annarra og gert betur og það munum við án efa gera svo lengi sem við höldum áfram að taka vel á móti öllum þeim sem vilja taka þátt í því að byggja hér upp blómlegt samfélag. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 2. mars 2011.

2011-02-18T10:28:00.003Z

Sumarstarfsmanninum að kenna

Í síðustu Vikulokum á Rás 1 fór fram öfugsnúin umræða. Fyrst var rætt af virðingu um unga fólkið sem leiðir byltinguna í Egyptalandi. Þegar talið barst að Íslandi var kvæði hinsvegar undið í kross og talað niður til ungs fólk á vinnumarkaði, nánar tiltekið í fjölmiðlastétt. Það er ekki nýtt að talað sé af lítilsv

irðingu um sumarstarfsmenn í öllum stéttum og þeir sagðir vitlausir krakkar. Jóhanna Kristjónsdóttir kvartaði undan því að íslenskir fjölmiðlar gætu ekki tekið gagnrýni. Svo klykkti hún út með

því að Morgunblaðið liði fyrir að þar væri enginn blaðamaður með reynslu heldur eintómir sumarstarfsmenn sem ekkert vissu.

Til að gagnrýni sé marktæk þarf hún líka að vera réttmæt. Í íslenskum fjölmiðlum er margt sem má bæta og þar er Morgunblaðið sannarlega ekki undanskilið. Ef Jóhanna vill að gagnrýnin skili breytingum þarf hún þó að beina spjótum að einhverju öðru en vanhæfni unga fólksins á fréttadeild Morgunblaðsins, þar sem 38% blaðamanna eru yfir fimmtugu og bæði meðalaldur og miðaldur er um fertugt. Auk þess er alveg ljóst að það voru ekki ungir sumarstarfsmenn sem keyrðu þetta samfélag í þrot. En það er kannski önnur saga.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu fimmtudaginn 17. febrúar 2011

2011-02-16T10:25:00.000Z

Er kveikt á perunni?

Albert Einstein sagði víst að hann fengi allar sínar bestu hugmyndir á meðan hann rakaði sig. Þessu get ég vel trúað því sjálf fæ ég margar góðar hugmyndir í sturtu. Eflaust kannast margir við eitthvað svipað og eru hugmyndaríkastir á göngu, yfir uppvaskinu eða jafnvel á klósettinu. Kannski má svo segja að það sem skilji afreksmanninn frá hinum sé að hann fari út úr sturtunni/standi upp af klósettinu/ leggi frá sér rakhnífinn og komi hugmyndinni í framkvæmd. Samt er þetta ekki alveg svona einfalt. Það geta allir mótað með sér góða hugmynd, en af hverju virðast sumir fá svona miklu fleiri en aðrir? Hvaðan koma hugmyndirnar? Stundum er lítið gert úr því að fólk fái hugmyndir og látið eins og þær verði til úr engu en þeir sem vinna við að setja fram hugmyndir eru eflaust ósammála því. Þótt hugmyndir Alberts Einsteins hafi helst sprottið fram á meðan hann snyrti á sér skeggið er alveg áreiðanlegt að þær leyndust ekki í raksápunni heldur voru fyrir í höfðinu á honum. Hann var búinn að vinna forvinnuna, sá fræjunum í hugann og laða hugmyndirnar fram, eftir það þurfti hann bara að stíga aðeins til hliðar og leyfa þeim að skjóta rótum. Hugmyndir geta verið eins og orð sem stoppar á tungubroddinum en neitar að láta í sér heyra. Maður finnur að þær eru þarna uppi en til þess að gera sér grein fyrir þeim þarf fyrst að beygja þær undir sig, ná tökum á þeim og festa þær áður en þær renna manni úr greipum, en þykjast svo snúa við þeim baki og leyfa þeim að spretta fram fullmótuðum á meðan maður gerir eitthvað annað.

Rithöfundar eru meðal þeirra sem hafa hugmyndir að lifibrauði. Kristín Marja Baldursdóttir lýsti glímunni við hugmyndirnar skemmtilega þegar hún tók til máls í Háskóla Íslands um daginn í fyrirlestraröðinni „Hvernig verður bók til?" Að það gæti tekið langan tíma að eltast við hugmyndir sínar, að lokka þær fram og þær kæmu með kvölum. Þetta hljómaði kunnuglega í mínum eyrum, enda er ég sannfærð um að höfuðið á mér er sneisafullt af frábærum hugmyndum, það gengur bara stundum erfiðlega að kreista þær út. Andri Snær Magnason komst þannig að orði í bókinni Draumalandið að margar bestu hugmyndirnar væru í seilingarfjarlægð, í rauninni það sem margir „eru alveg að fara að hugsa". Um þetta nefndi Andri Snær skemmtilegt dæmi þegar hann benti á að tveimur klukkustundum eftir að Alexander Bell sótti um einkaleyfi á símanum gekk Elisha Gray inn á einkaleyfastofu í NewYork og sótti um einkaleyfi á sömu hugmynd. Hún virðist því hafa legið í loftinu, síminn og aðrar uppfinningar eru afleiðingar þess sem á undan kemur. Eitthvað veldur því samt að sumir hafa gott lag á að negla niður hugmyndir en aðrir ekki, hvort sem þær eru stórar eða smáar. Þar held ég að hugarfarið skipti miklu máli. Ef við viljum fá hugmyndir þurfum við að vera tilbúin að bæði vinna fyrir þeim og hleypa þeim að. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 16. febrúar 2011.

2011-02-07T14:25:00.001Z

Bækur lesnar 2010

Berlínaraspirnar, Anne B. Ragde
Kuðungakrabbarnir, Anne B. Ragde
Á grænum grundum, Anne B. Ragde
Furðustrandir, Arnaldur Indriðason

Svörtuloft, Arnaldur Indriðason

Fólkið í kjallaranum, Auður Jónsdóttir

Tími nornarinnar, Árni Þórarinsson

Óvinafagnaður, Einar Kárason

Long Way Down, Ewan McGregor & Charley Boorman
Skaparinn, Guðrún Eva Mínervudóttir

Hamskiptin, Franz Kafka

Þór - leyndarmál guðanna, Friðrik Erlingsson

Kafka on the shore, Haruki Murakami
Þegar kóngur kom, Helgi Ingólfsson
Tinni í Ameríku, Hergé

Tinni í Kongó, Hergé

Stolnar raddir, Hugrún Hrönn Kristjánsdóttir

The Rum Diary, Hunter S. Thompsson

Harmur englanna, Jón Kalman Stefánsson

Karitas án titils, Kristín Marja Baldursdóttir
Óreiða á striga, Kristín Marja Baldursdóttir
Karlsvagninn, Kristín Marja Baldursdóttir

Bókmennta- og kartöflubökufélagið, Mary Ann Shaffer & Annie Barrows

How to be good, Nick Hornby
Juliet Naked, Nick Hornby

Martröð millanna, Óskar Hrafn Þorvaldsson

Reisubók Guðríðar Símonardóttur, Steinunn Jóhannesdóttir

Hundrað dyr í golunni, Steinunn Sigurðardóttir

New Moon, Stephenie Meyer
Eclipse, Stephenie Meyer
Breaking Dawn, Stephenie Meyer
Loftkastalinn sem hrundi, Stieg Larsson

Makalaus, Tobba Marínós

Horfðu á mig, Yrsa Sigurðardóttir

Ég man þig, Yrsa Sigurðardóttir

Á mannamáli, Þórdís Elva Þorvaldsdóttir

2011-02-02T14:19:00.001Z

Innfluttar sterabumbur

„Viltu hitta skrímslið" segir í auglýsingu frá sportverslun sem birtist víða þessa dagana. Tilefnið er innflutningur á „stærsta vaxtarræktarmanni heims", Þjóðverjanum Markus Rühl. Með því að kaupa fæðubótarefni fyrir 6.000 krónur fá aðdáendur tækifæri til að berja fyrirbærið augum, taka mynd af hetjunni og fá eiginhandaráritun.

Þeir sem helst fyllast aðdáun á úttútnuðum vöðvamassa manna eins og Markus Rühl eru ungir menn og þá ekki síst unglingsstrákar. Ungir strákar vilja gjarnan verða stórir, sterkir og massaðir enda er það ímynd karlmennskunnar í huga margra. En menn eins og Markus Rühl eru hættulegar fyrirmyndir og full ástæða til að hafna því að þeim sé hampað eins og afreksíþróttamönnum. Unglingar eru áhrifagjarnir.

Öfgafyllsta mynd vaxtarræktar og átraskanir á borð við anorexíu eru í raun tvær hliðar á sama peningnum. Hvort tveggja er fjarri því að stuðla að heilbrigðum og hraustum líkama. Í báðum tilfellum er verið að afskræma mannslíkamann með óheilbrigðum lífsstíl og fíkn og hampa afleiðingunum sem eftirsóknarverðu útliti. Markus Rühl er ekki afreksíþróttamaður. Hann keppir í yfirborði og ásýnd, ekki afrekum og notar bersýnilega vafasöm lyf til að ná þeirri ásýnd. Notkun stera og efna eins og insúlíns og vaxtarhormóna (e. Human Growth Hormone) hefur farið vaxandi í íþróttum þar sem allt gengur út á að vera stór, stærri, stærstur. Þetta hefur gengið hvað lengst í vaxtarrækt. Það sést berlega á því að jafnvel Arnold Schwarzenegger, einn frægasti vaxtarræktarmaður allra tíma, virðist þegar hann var upp á sitt besta í bransanum hafa verið frekar penn miðað við þá svakalegustu í dag. Þó notaði hann sjálfur stera, að eigin sögn.

Ef bornar eru saman myndir af vaxtarræktarmönnum í dag við forvera þeirra fyrir 40 árum sést hversu öfgafull þróunin hefur verið. Svo útbelgdur er kviður þessara manna, af ofvöxnum líffærum vegna hormónatöku, að engu er líkara en að magavöðvarnir sitji utan á feitri vömb. Sterabumbu. Hefur eitthvað breyst í líffræði mannslíkamans á síðustu 40 árum? Nei, ekki neitt. Það sem hefur hinsvegar breyst er lyfjanotkunin. Um daginn kom hingað til lands annað vaxtarræktartröll, Jay Cutler. Eftir komu hans fékk þátturinn Sportið á RÚV til sín tvo fróða menn og spurði þá hvort hægt væri að verða eins og Cutler án þess að taka stera. Ekki stóð á svörunum: Nei, aldrei. Þetta liggur í augum uppi og má því draga þá ályktun að þeir sem leggi nafn sitt við komu þessara manna hingað til lands og kynna sem hetjur og fyrirmyndir hljóti að leggja blessun sína yfir líferni þeirra. Til að nefna nokkra af þeim sjúkdómum og kvillum sem stera- og hormónanotkun vaxtarræktarmanna hefur í för með sér má telja upp stækkað hjarta og aukna hættu á hjartaáföllum, háan blóðþrýsting, bjúg, ákveðnar gerðir krabbameins, sinaskeiðabólgu, liðverki og síðast en ekki síst karlabrjóst. Verði ykkur að góðu!

Strákar, ekki láta blekkjast af sýndarmennskunni, það er ekki alvöru karlmennska. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 2. febrúar 2011.

2011-01-26T12:58:00.000Z

Tíminn líður, trúðu mér

Nú er miðvikudagur sem þýðir að á morgun er fimmtudagur og svo fer að líða að helgi. Vikulegri helgi. Flestir hafa vanist því að svona gangi tíminn sinn gang, nema nývaknaðir útvarpsmenn. Þegar síga tekur á seinni hluta vikunnar má heyra að sumir útvarpsmenn eru alltaf jafnstandandi hissa á því að tíminn líði. „Góðan og blessaðan daginn, það er heldur hryssingslegt veðrið á þessum...fimmtudagsmorgni! Haaaa, fimmtudagur? Trúirðu þessu, það er bara kominn fimmtudagur?!" segir útvarpsmaðurinn við kollega sinn sem situr alveg jafnsleginn við næsta hljóðnema. „Já, það er nefnilega fimmtudagur. Þetta er ótrúlegt og bráðum verður þessi vika bara búin!" svarar sá og kann enga skýringu á þessari furðu, ekki frekar en í vikunni sem leið þegar fimmtudagur kom líka allt í einu eins og skrattinn úr sauðarleggnum. Síðustu daga hvers mánaðar verður hissan svo ennþá meiri þegar ljóst er að mánaðamót eru, öllum að óvörum, yfirvofandi. „Janúar er bara að verða búinn, trúirðu þessu?" heyrist væntanlega oft næstu morgna. Þegar kemur að áramótum finn ég þó til samkenndar með útvarpsmönnum, því þá verð ég líka alltaf svolítið hissa.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 26. janúar 2011

2011-01-19T14:23:00.000Z

Lífið við skjáinn

Þegar þessi pistill er skrifaður hefur undirrituð varið um það bil 11 klukkustundum sitjandi fyrir framan skjá. Mér tókst vissulega að byrja daginn á því að hlaupa örfáa kílómetra en eftir það tók við nánast sleitulaus seta. Fyrst fyrir framan borðtölvuna í vinnunni, svo við sjónvarpið, með fartölvuna í kjöltunni. Það er merkilegt hvað hægt er að aðhafast mikið þrátt fyrir að sitja grafkyrr.

Til dæmis kemur fyrir að ég sé að horfa á sjónvarpsfréttirnar með öðru auganu á meðan ég leita að Youtube-myndbandi með hinu, spjalla við þrjá vini á Gtalk, les tvær greinar og skrifa pistil allt á sama tíma. Rannsókn sem gerð var við Kaliforníuháskóla fyrir ekki svo löngu þótti sýna að á þremur áratugum hefði upplýsingaflæðið sem streymir um augu okkar og eyru aukist um 350% þannig að meðalmaðurinn tekur við upplýsingum í 12 klukkustundir á dag.

Ég er sem sagt þrátt fyrir allt undir meðaltalinu þegar þessi pistill er skrifaður. Ýmislegt hefur verið spáð og spekúlerað um áhrif þessarar þróunar í „neyslu" upplýsinga og ekki eru allir á sama máli um hvort áhrifin séu góð, slæm eða bæði. Það er óumdeilanlegt að öll kyrrsetan sem gjarnan fylgir þessari menningu er slæm fyrir okkur, en þegar kemur að heilastarfsemi og andlegu atgervi flækist málið. Því er gjarnan fleygt að virkni heilans sé minni yfir sjónvarpsglápi en þegar maður liggur í fastasvefni og kannski er það rétt, alltént finnst mér hugurinn oft vera á meira iði þegar hann ætti að vera að hvílast uppi í rúmi heldur en þegar ég fjara út við sjónvarpið. Við tölvuskjáinn er heilinn hinsvegar á yfirsnúningi því flestir hafa tileinkað sér þá netnotkun að skipta stöðugt á milli glugga og greina á örfáum sekúndum hvort tenglar vísi á áhugavert efni eða ekki. Að líkindum veldur þetta því að heilinn í okkur breytist bæði til hins verra og hins betra. Ef ég fer þá óvísindalegu leið að dæma út frá sjálfri mér þá virðist mér sem athyglisgáfan skerpist, á sama tíma og athyglisúthaldið veikist, þ.e.a.s. ég held skemur út. Ef myndskeið er ekki byrjað að vera skemmtilegt eftir 5 sekúndur loka ég glugganum og nenni ekki að eyða tíma mínum í það. Blogg og önnur netskrif skanna ég yfir í flýti og ef ekkert grípur athyglina sný ég mér að öðru. Þetta þarf samt ekki endilega að vera slæmt, því þrátt fyrir að talsvert hafi t.d. dregið úr bóklestri hefur meðalmaðurinn aldrei lesið jafnmikið og í dag ef lestur á netinu er tekinn saman.

Þess vegna tek ég öllum þessum upplýsingar á öllum þessum skjáum fyrst og fremst fagnandi, nema þá helst þegar ég sé litla krakka sem hanga til skiptis fyrir framan tölvuna og sjónvarpið í frítíma sínum (alveg eins og ég) og eru að auki látin horfa á dvd-mynd aftan á sætisbakinu í bílnum. Getur þeim lærst að hafa ofan af fyrir sjálfum sér þegar þau búa við stöðugt framboð á afþreyingu? Það er það eina sem ég hef áhyggjur af. Fyrir utan að fá legusár af allri kyrrsetunni. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 19. janúar 2011

2011-01-14T13:00:00.001Z

Nekt

Nekt er áhugavert fyrirbæri. Allir hafa áhuga á henni, í mismiklum mæli þó, enda engin tilviljun að nekt þykir gera nánast allar vörur söluvænlegri, sama hversu óljós eða súrrealísk tengingin er. Sumir fá mikið út úr óbeislaðri nekt og virðist það jafnvel vera eiginleiki sem á við um heilu þjóðirnar umfram aðrar. Þjóðverjar koma upp í hugann í þessu sambandi, þeir kunna sko að vera naktir. Að þessu leyti fannst mér landkynningarmyndband Inspired by Iceland-átaksins ótrúverðugt, því ljóshærða stúlkan sem sést tipla nakin út í náttúrulaug í einu atriðinu hefði samkvæmt öllum líkindareikningum átt að hitta þar fyrir nakinn Þjóðverja á miðjum aldri. Það er allavega mín reynsla.

En mér er sama þótt ég deili öllum náttúrulaugum landsins með nöktum Þjóðverjum, því þeir eru alltaf svo glaðir þegar þeir eru naktir að maður getur varla annað en hrifist með. Íslendingar mættu íhuga að tileinka sér sömu nektargleði því þá gætum við kannski fengið útlenda ferðamenn (aðra en Þjóðverja augljóslega) til að hætta að vera svona aulalegir í sturtuklefum manngerðu sundlauganna. Þeim finnst mörgum augljóslega óþægilegt að þurfa að sápa sig fyrir framan ókunnugt fólk, en mér finnst bara óþægilegt að horfa upp á vandræðaganginn í þeim þegar þeir reyna að hylja sig eins lengi og hægt er með handklæðinu og snúa svo andlitinu að veggnum í sturtunni.

Mér finnst mjög erfitt að skilja hvernig fólk frá löndum þar sem er skólaskylda með tilheyrandi íþróttatímum getur komist hjá því að venjast við að sturta sig með fólki af sama kyni. Þegar ég var sjálf skiptinemi í Bandaríkjunum var þó nokkru ljósi varpað á þessa ráðgátu. Ég bjó á háskólakampus þar sem var glæsileg íþróttaaðstaða og fór reglulega í ræktina. Fyrstu dagana tók ég með mér handklæði enda voru mjög fínar sturtur í búningsklefanum. Bandarísku íþróttastelpurnar urðu hins vegar standandi hissa þegar þær heyrðu vatn renna í sturtunum og komu jafnvel og kíktu, alklæddar auðvitað, inn í sturtuklefann til að kanna hvort það væri eitthvað bilað. Þegar í ljós kom að einhver var í alvöru að þvo sér í sturtunum urðu þær hrikalega vandræðalegar. Ég hætti þessu því fljótlega og notaði frekar einkasturturnar á heimavistinni til að verða ekki alræmd sem evrópski skiptineminn með nektaráráttuna.

Málið með nekt er nefnilega að hún er ekki vandræðaleg ef allir eru jafnnaktir og jafnsama. Ef einn er í fötum og fitjar upp á nefið fer þetta fyrst að verða eitthvað skrýtið. Þetta sannaðist endanlega fyrir mér þegar ég ánetjaðist einu sinni króatísku nektarbaðhúsi. Það var reyndar fyrst og fremst gufan og sánan sem heillaði mig, en nektin samt líka því henni fylgdi ótrúleg frelsistilfinning um leið og maður vandist því að vera umkringdur nöktu fólki af báðum kynjum. Sem tók svona tvær mínútur því öllum var sama og enginn var vandræðalegur.

Því miður er varla grundvöllur fyrir þessum kúltúr hér vegna smæðar samfélagsins. Þótt nekt geti gert mann bæði glaðan og frjálsan veit ég ekki alveg hvort ég væri undir það búin að nikka bara vinalega til æðsta yfirmanns míns ef ég mætti honum í nektargufubaði.

Birtist sem föstudagspistill í Morgunblaðinu föstudaginn 14. janúar 2011

2011-01-05T13:02:00.001Z

Einkaréttur á tilfinningum

Jólin voru heldur stutt að þessu sinni fyrir minn smekk en engu að síður ánægjuleg enda eitt af fáum skiptum sem öll fjölskyldan sameinast. Þessar samverustundir sem baðaðar eru í ljóma kertaljósa og jólastjarna gera það að verkum að jólin eru einn uppáhaldstími minn á árinu. Ég hlusta mikið á jólasálma yfir hátíðarnar enda finnst mér þeir einstaklega fallegir, ekki síst í flutningi Mótettukórsins, sem er að mínu mati besti kirkjukór landsins og vill svo heppilega til að á aðsetur í hverfiskirkjunni minni, Hallgrímskirkju.

Kirkjuklukkurnar sem hringja inn jólin eru líka ómissandi í mínum huga og að þeim loknum hlusta ég ávallt á messuna með öðru eyra enda er hluti af stemningunni að láta á það reyna hvort blessuðum prestinum tekst að tala til mín. Sú er reyndar sjaldnast raunin, því þrátt fyrir að ég kjósi að láta þessar kirkjulegu hefðir skapa fallega umgjörð utan um bjartar stundir með fólkinu mínu á dimmasta tíma ársins þá á jólagleði mín ekki upptök sín í fögnuði yfir sögunni af fæðingu Jesú. Þetta kann að samræmast illa heimssýn þeirra sem sækja viðmið sín í Biblíuna en staðreyndin er sú að þrátt fyrir að ég deili ekki trúartilfinningu þeirra þá finn ég samt líka fyrir náungakærleik, væntumþykju, þakklæti og gjafmildi.

Mér finnst margt fallegt við trú og birtingarmyndir hennar, jafnt í sálmasöng sem hljómfögrum bænaköllum múslíma. En það er ekki fallegt þegar glittir í þá skoðun þess sem trúir að þeir sem ekki deili heimssýn hans séu andlega snauðir og gott ef ekki siðlausir í ofanálag. Þetta er leiðinlegur og óþarfur hroki. Jólin mín eru ekki trúarhátíð heldur hátíð ljóssins og hátíð fjölskyldunnar. Þau eru ekki tilgangslaus, óskiljanleg og hlægileg þótt fólkið mitt sé mér ofar í huga en Jesúbarnið á aðfangadag. Mér finnst ágætt að skreyta þessa hátíð með kirkjulegum hefðum og vel þær úr sem höfða til mín, aðrar skil ég eftir. Svo búum við líka til okkar eigin hefðir, sem hafa ekkert með trúarstofnanir að gera. Á gamlárskvöld fórum við til dæmis hringinn við veisluborðið og nefndum öll eitthvað ánægjulegt sem gerst hefði á árinu sem var að líða. Það er ágæt hefð því öllum er hollt að líta öðru hverju um öxl og taka smá sjálfsskoðun. Við sem gæddum okkur saman á gæsabringum á gamlárskvöld reyndumst öll hafa eitthvað til að vera þakklát yfir frá árinu sem var að líða en sú sem átti erfiðast með að gera upp á milli alls þess sem upp úr stóð var amma. Sem er nokkuð vel af sér vikið í ljósi þess að árin verða brátt 83 talsins og enn er hún sífellt að upplifa eitthvað nýtt, eins og að fara til útlanda til að taka á móti nýjum afkomanda í heiminn og bruna inn í Bása til að fylgjast með eldgosi og norðurljósum.

Ég ákvað að gera þetta að lærdómi mínum þessi áramót og stefna að því að geta staðið í sömu sporum sjálf eftir 60 ár og amma gerir nú. Vonandi á ég jafnmörg góð jól í vændum í faðmi fjölskyldunnar. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 5. janúar 2011.

2010-12-22T13:04:00.000Z

Andvana andvökur

Fátt er hvimleiðara en að liggja örþreyttur og geta ekki sofið. Andvökur eru svo sársaukafullar að þær eru víða þvingaðar fram sem pynting. (Eða sem „árangursrík yfirheyrsluaðferð“ eftir því hvernig maður skilgreinir hlutina.) Flestir þeir sem upplifa andvökur þurfa hinsvegar ekki að óttast pyntingasveitir erlendra innrásarherja því pyntingameistarinn er vitundin sjálf. Andvökur geta lýst sér þannig að líkaminn liggur algjörlega slakur líkt og slökkt sé á honum, doði í öllum útlimum og andardrátturinn hægur, en hugurinn þeysist um á ógnarhraða, án þess yfirleitt að henda reiður á neinu sérstöku. Þó kemur það fyrir á andvökunóttum að hugsanirnar verði, að því er virðist, óvenjuskýrar og manni finnst jafnvel að maður hafi náð tangarhaldi á einhverjum stórasannleika sem áður var manni hulinn. Þessi sannleikur er yfirleitt horfinn manni aftur að morgni, nema manni hugkvæmist að rífa sig fram úr og festa hann á blað. Þeir eru samt til sem vinna öll sín bestu verk í andvöku. Þeirra á meðal var Klettafjallaskáldið, Stephan G. Stephansson sem mun hafa ort öll sín bestu verk síðla nætur eftir langa daga við erfiðisvinnu. Síðustu nótt þegar ég lá andvaka, einu sinni sem oftar, kom mér Stephan til hugar og þóttist ég skynja sterka tengingu okkar á milli. Tími og rúm hafa jú ekkert yfir andvaka sálum að segja, sérstaklega þegar þær eiga snilligáfuna sameiginlega, eins og ég taldi liggja í augum uppi um okkur Stephan þessa nótt. Þarna lágum við andvaka, tveir snillingar og ræddumst við jafnvel þótt Atlantshafið, að ógleymdum 100 árum, skildi okkur að. Þegar næsti vansvefta vinnudagur hófst rámaði mig eitthvað í þessar næturlöngu samræður snillinga og ákvað að endurnýja kynni mín af sköpunarverkum andvökuskáldsins. Þá rann hinsvegar fljótt af mér sjálfsánægjan því afrakstur minnar andvöku er grátlega snauður í samanburði við þær meitluðu hugsanir sem streymdu í bundnu máli fram hjá þjáningarbróður mínum í Klettafjöllum.

Andvakan nærist á hugsunum, hvaða hugsunum sem er, jafnvel hugsunum um það að hugsa. Heilinn neitar að slökkva á sér en þrjóskast um leið við að nýta þá að minnsta kosti tímann í staðinn til að kryfja heimsmálin, frá koddanum. Stephan hafði um sínar vökunætur „séð með vinum sínum þrátt/sólskinsrönd um miðja nátt,/ aukið degi í æviþátt,/ aðrir þegar stóðu á fætur“ á meðan ég get í mesta lagi státað af því að hafa brennt óvenjumörgum kaloríum með því að bylta mér stöðugt alla nóttina. En síðasta hálmstrá svefnleysingjans er að upphefja sig yfir þá svefnsælu. Það er fróun að telja sér trú um að gallar manns hljóti að vera aukaverkanir meðfæddrar snilligáfu sem blessaðir meðaljónarnir sem sofa svo vært þurfa ekki að burðast með. Ég mun því halda áfram að tengja mig öðrum svefnvana snillingum sögunnar. Einhverja nóttina mun snilligáfa mín, líkt og þeirra, finna sér farveg. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 22. desember 2010.

2010-12-08T13:08:00.000Z

Væn en ekki græn

Ungt fólk á Íslandi er ekki mjög meðvitað um umhverfismál, hefur litlar áhyggjur af þróun í umhverfismálum og finnur til lítillar ábyrgðar gagnvart umhverfinu, miðað við önnur ungmenni í OECD. Þetta kemur fram í skýrslu sem Námsgagnastofnun vann nýlega upp úr rannsókn Pisa-stofnunarinnar.

Niðurstöðurnar þurfa ekki að koma á óvart og þær má nokkuð örugglega heimfæra á aðra aldurshópa hér á landi. Það læra jú börnin sem fyrir þeim er haft. Íslendingar búa svo vel að þeim stafar lítill ami af umhverfisvandamálum í daglegu lífi. Það er ekki vegna þess að Íslendingar séu svona miklum mun umhverfisvænni en annað fólk, heldur má þetta fyrst og fremst þakka því að Íslendingar eru enn sem komið er of fáir til þess að hér sé farið að þrengja verulega að þeim landgæðum sem við erum svo heppin að hafa. Niðurstaðan er því sú að Íslendingar upp til hópa pæla ekkert sérstaklega mikið í umhverfismálum. Þeir vilja þó gjarnan gefa sig út fyrir að vera einstaklega græn og væn þjóð og hefur raunar tekist merkilega vel til við markaðssetja þá ímynd fyrir útlendingum sem trúa því gjarnan, alveg þangað til þeir koma hingað og sannreyna annað, að hér búi fólk sem sé upp til hópa einstaklega umhverfisvænt í hugsun og háttum. Raunin er hinsvegar sú að hér er flokkun til endurvinnslu að mörgu leyti komin mun skemmra á veg en í nágrannalöndunum, fæstir velta því fyrir sér hvort ljósin séu kveikt eða slökkt í mannlausum herbergjum og vatnið er látið renna viðstöðulaust úr krananum á meðan við tannburstum okkur eða vöskum upp. Við eigum jú nóg af því, ólíkt flestum öðrum íbúum þessa heims, og kærum okkur því kollótt. Þessi dæmi kunna að virðast smávægileg en í þeim kristallast þó ákveðið andvaraleysi gagnvart umhverfinu. Hægt er að nefna veigameiri dæmi, s.s. þá staðreynd að hið hreina og græna Ísland losar mest allra Norðurlanda af gróðurhúsalofttegundum út í andrúmsloftið og er eina landið sem ekki hefur dregið úr losun síðustu 20 árin, heldur aukið hana. Tæra loftið sem við dásömum oft á Íslandi er alls ekki svo sjálfsagt enda fer loftmengun í Reykjavík stigvaxandi vegna bílaumferðar og mælist margsinnis á ári yfir heilsuverndarmörkum. Ef allir jarðarbúar tileinkuðu sér lífsstíl Íslendinga þyrfti 14 jarðir til að auðlindirnar stæðu undir þeim. Á tyllidögum er því gjarnan flaggað að Ísland sé eða eigi að vera leiðandi í heiminum í umhverfismálum. Sannleikurinn er hinsvegar sá að Íslendingar eru skammt á veg komnir hvað varðar almenna meðvitund, umræðu og ábyrgð í umhverfismálum. Vegna þess að við erum heppin, ekki vegna þess að við séum svo dugleg, eru umhverfisvandamál þó enn minniháttar á Íslandi. Það er ekki sjálfgefið. Ef við viljum halda því þannig þurfum við að vera meðvituð um það og taka ábyrgð á því. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 8. desember 2010.

2010-11-25T21:59:00.003Z

Styttist í kosningar

Á laugardaginn gengur þjóðin til kosninga til stjórnlagaþings í fyrsta skipti. Hvernig sem sú vinna fer þá er þetta sögulegur atburður, rétt eins og þeir atburðir sem urðu fyrir tveimur árum og leiddu til þess að þessar kosningar eru nú orðnar staðreynd. Hugmyndir um breytta stjórnaskrá á Íslandi urðu þó ekki til í hruninu, þær hafa verið til umræðu með reglulegu millibili allar götur síðan stjórnarskráin tók hér gildi að danskri fyrirmynd við lýðveldisstofnun.

Ísland er heldur ekki eina landið þar sem komið hefur til endurskoðunar stjórnarskrárinnar, því nágrannar okkar í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð hafa gert svipaða hluti. Stjórnarskráin okkar er líka fjarri því að vera fullkomin, það sýna deilurnar sem orðið hafa síðustu ár um þýðingu sumra ákvæða hennar, s.s. um málskotsrétt forseta. Það má því alveg segja að orðið sé tímabært að taka stjórnarskrána til endurskoðunar.

Það þýðir ekki að það þurfi að gjörbreyta henni frá grunni og það þýðir heldur ekki að það sé stjórnarskránni að kenna að bankahrun varð á Íslandi. Bankahrunið og vakning almennings í kjölfar þess skapaði hins vegar tækifæri og grundvöll til breytinga í samfélaginu. Reynslan í gegnum tíðina hefur verið sú að þegar kemur að stjórnskipan stranda breytingar á stjórnmálaflokkunum. Hugmyndin á bak við stjórnlagaþing er því að skapa vettvang fyrir hlutlausa umræðu sem ekki er lituð af pólitískum hagsmunum flokkanna og þörfin fyrir slíka nálgun hefur aldrei verið sárari en nú. Það er líka eðlilegt í ungu lýðveldi eins og á Íslandi, sem hefur ekki einu sinni náð einum mannsaldri. Því lýðræði er ekki fullkomið stjórnkerfi, það má útfæra á marga vegu og það má líka misnota. Lýðveldið Ísland er stofnun sem þarfnast aðhalds og það er eðlilegt að lagfæra það sem ekki reynist vel.

Eftir bankahrunið er eins og Íslendingar hafi rankað við sér, séð matrixið ef svo má að orði komast, og áttað sig á því að kerfið er ekki óhagganleg staðreynd sem grafin er í stein heldur getum við breytt því ef viljinn er fyrir hendi. Þær breytingar þurfa þó að vera markvissar, því að stjórnarskráin þarf að vera meitlaður, skýr og einfaldur texti. Við lestur frambjóðendablaðsins hvarflar að manni að ekki allir af frambjóðendunum 522 átti sig á eðli stjórnarskrár. Það sem ég þarf að vita áður en ég veiti einhverjum atkvæði mitt er hverju viðkomandi vill breyta í stjórnarskránni. Ég get ekki kosið fólk sem segir ekki hvað það vill, heldur gefur aðeins merkingarlausar yfirlýsingar um eigið ágæti. Það hefur enga þýðingu fyrir mig hvort frambjóðandi segir að sér þyki vænt um börnin sín eða telji sig vera með sterka réttlætiskennd. Að því sögðu eru ýmsir í framboði sem hafa skýra sýn á það hverju þurfi að breyta og hvað eigi ekki erindi í stjórnarskrá. Ef allt fer á besta veg hef ég fulla trú á því að stjórnlagaþing geti markað nýtt tímabil á Íslandi, endurheimt traust og búið til sáttara samfélag. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 24. nóvember 2010.

2010-11-10T17:01:00.004Z

Á dimmum bar í öðrum heimi

Karitas Jónsdóttir var besti vinur minn í sumar. Hún er að vísu ímynduð persóna og það ekki einu sinni mín sköpun, heldur sköpun Kristínar Marju Baldursdóttur sem var svo örlát að deila henni með hverjum sem vill. Karitas Jónsdóttir er nefnilega skáldsagnapersóna en þó bast ég henni svo sterkum böndum í sumar að ég saknaði hennar óstjórnlega þegar samleið okkar lauk.

Það gerðist úti í Kanada, þar sem ég sat ein úti í horni á skuggsælum bar og skældi ofan í bjórinn minn yfir örlögum þessa fólks sem aldrei var til. Líklega var þetta ekki æskileg félagsleg hegðun af minni hálfu, en hvernig er annað hægt þegar maður kveður kæran vin?

Saga Karitasar kom út í tveimur bindum, hið fyrra 2004 og það síðara 2007. Ég las þær þó ekki fyrr en í sumar og spurði sjálfa mig í sífellu hvers vegna í ósköpunum ég hefði ekki uppgötvað þær fyrr. Á sama tíma var ég svo þakklát fyrir að vera að lesa þær í fyrsta sinn því þetta er ein af þessum skáldsögum sem maður vildi óska að þess að eiga enn eftir um leið og síðasta orðið er lesið. Síðan eru nokkrir mánuðir liðnir og Karitas var mér ekki efst í huga lengur, þangað til í síðustu viku þegar vinkona mín hringdi óvænt í mig rétt fyrir miðnætti, snöktandi í símann.

Ég hélt að einhver skelfing hefði komið fyrir þar til hún kom sér að erindinu, hún var að klára Óreiðu á striga og hafði brennandi þörf fyrir að tala um það við einhvern. Það var vel þegið því ég hafði það líka, ég hafði þörf á því að ræða um það hvernig stöðug togstreita Karitasar skapaði togstreitu innra með mér. Hvað ég þoldi ekki tilhugsunina um að þurfa að velja á milli ástarinnar og frelsisins. Hvernig femínstinn innra með mér og rómantíkerinn innra með mér tókust á um ákvarðanir Karitasar í lífinu. Hvað ég er þakklát fyrir að eiga þvottavél. Bækurnar um Karitas eru svo miklu meira en saga Karitasar einnar, þær eru saga 20. aldarinnar frá sjónarhóli konu. Sjaldséðum sjónarhóli.

Og nú hef ég komið foreldrum mínum á bragðið líka. Þau fengu lánaða hjá mér Karitas án titils og bitust svo um það hvort fengi að byrja fyrst á Óreiðu á striga. Þeir eru til, og ég hef hitt þá nokkra, sem lesa ekki skáldsögur því þeim finnst það tímaeyðsla að lesa um eitthvað sem var aldrei í alvörunni. Það er dapurlegur misskilningur. Skáldskapur getur verið svo miklu sannarri en nokkur frásögn úr raunveruleikanum.

Það er svo sannarlega hægt að læra af skáldskap, hann getur dýpkað skilning okkar á lífinu, samborgurum okkar og sjálfum okkur. Skáldskapur byggist á einum mesta hæfileika mannskepnunnar, að geta sett sig í fótspor annarra. Ímyndað sér og fundið til vegna einhvers sem ekki er áþreifanlegt. Nú er nýtt jólabókaflóð í vændum og ég vona innilega að þar leynist einhverjir gimsteinar. Ég les þá kannski ekki strax en þá gæti rekið á fjörur mínar sumarið 2016 og náð á mér heljartökum á einhverjum skuggalegum bar. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 10. nóvember 2010.

2010-11-02T13:11:00.000Z

Antisportisti fellur

Ég má til með að hrósa íþróttafréttamönnum Ríkissjónvarpsins fyrir að takast óvænt að ná til mín, antisportistans. Íþróttafréttir eru óhemjuleiðinlegt sjónvarpsefni fyrir minn smekk, ekki síst fyrir það hversu einhæft og endurtekningarsamt það er. Það kom þess vegna alveg aftan að mér þegar ég vaknaði upp við það síðasta þriðjudag að ég hafði óvart setið í gegnum heilan sjónvarpsþátt um íþróttir og meira að segja fylgst með af áhuga.

Þetta var þátturinn Sportið, sem ku vera nýr af nálinni. Í þessum fyrsta þætti vakti það meðal annars athygli mína að umfjöllun um fótbolta var aftasti dagskrárliðurinn, sem kalla má hressandi og jafnvel byltingarkennda framsetningu. Sagt var frá fimleikadrottningunum í Gerplu, litið inn á skylmingaæfingu og fylgst með maraþonhlaupurum árla morguns. Óvenjufjölbreytt sumsé og margt annað en bolti í forgrunni. Skemmtilegasta innslagið var samt þegar huggulegur fótboltastrákur var látinn reyna sig í stangarstökki. Það er nefnilega alltaf gaman að sjá hæfileikafólk sem er með húmor fyrir sjálfu sér.

Ég lofa engu, en það er ekki útilokað að ég fylgist aftur með Sportinu í kvöld.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu þriðjudaginn 2. nóvember 2010.

2010-10-27T14:33:00.002Z

Fræðsla og boðun

Ég íhugaði hvort ég ætti að æsa mig yfir deilunni um tillögu mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar gegn trúarlegri innrætingu á skólaskyldutíma. Svo komst ég að þeirri niðurstöðu að ég nennti því ekki. Ekki frekar en ég nenni að æsa mig yfir því að líkamsræktarfrömuðurinn Gilzenegger hafi verið fenginn til að myndskreyta símaskrána. Hver notar símaskrá hvort eð er? Er þetta ekki löngu úrelt fyrirbæri? Að sama skapi finnst mér það varla þess virði að láta mig það of miklu varða hvort Nýja testamentinu verður útdeilt til barnanna minna eða ekki. Þótt ég sé ekkert upprifin yfir því, fremur en ef Vottar Jehóva fengju að leggja eina kennslustund grunnskólanemenda undir kynningu á Varðturninum og tíð endalokanna.

Það er kannski til marks um andlega örbrigð mína, eins og biskup kallar það, að mér hrjósi hugur við því að blanda mér í þessa sandkassaumræðu þar sem tillögu um að trúboði sé haldið utan við skólaskylduna er jafnað saman við að banna jólin. Ég velti því til dæmis fyrir mér hvaða erindi það er nákvæmlega sem prestar, sem „kallaðir eru til að þjóna Drottni", eiga við börn á skólatíma ef það er ekki að fylgja þeirri yfirlýstu köllun Þjóðkirkjunnar að „boða Krist og útbreiða ríki hans". Ég átta mig í fullri einlægni ekki á því, en veit ekki hvort ég á að þora að leggja fram þessa spurningu án þess að vera sökuð um fáfræði, fordóma og andúð á kristni.

Ég velti því líka fyrir mér hvort biskup sé ekki að snúa hlutunum á hvolf með því að segja að lítið sé gert úr menntun og reynslu kirkjunnar þjóna þegar lagt er til að kallaðir verði til aðrir fagaðilar þegar áföll dynja yfir. Er það ekki frekar biskup sem gerir lítið úr menntun títtnefndra fagaðila, til dæmis þeirra sem eru með 5 ára háskólamenntun í sálfræði, með því að segja að frekar eigi að kalla til presta, sem býðst að taka eitt eða tvö námskeið í sálgæslu samhliða guðfræðinni? Séra Örn Bárður Jónsson sagði í Kastljósinu í gær að mörkin á milli boðunar og fræðslu séu óljós. Þetta er líklega alveg rétt hjá honum. Ég man til dæmis að þegar ég var í grunnskóla, fyrir ekki svo mjög löngu, var ekki mikill munur á því hvernig mannkynssagan og biblíusögur voru kynntar fyrir mér, sem sannleikur. Ég man líka að ekki var einu orði minnst á önnur trúarbrögð en kristni fyrr en á 8. ári skólagöngunnar og þá var eitt misseri lagt undir stutta kynningu á þeim.

Kristin fræði jafnt sem fræðsla um önnur trúarbrögð eiga fullt erindi við skólabörn, en þar sem mörkin milli boðunar og fræðslu eru svona óljós, er þá ekki einmitt tilefni til að reyna að skýra þær línur? Í öllu falli ætti núna að vera rakið tilefni fyrir kirkjuna til að minna þá foreldra, sem vilja að kirkjustarf sé hluti af lífi sinna barna, á að kirkjan býður upp á öflugt barnastarf í sunnudagaskólanum sem öllum þeim sem hafa áhuga á er frjálst að sækja í sínum frítíma. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 27. október 2010.

2010-10-14T12:30:00.003Z

Meðvitað og ómeðvitað ofbeldi

Athyglisverð úttekt var í DV í upphafi mánaðar þar sem farið var yfir það hvað veldur því að mun algengara er að nauðgunarmál séu felld niður en að gefin sé út ákæra. Á síðasta ári voru 66% nauðgunarmála felld niður hjá ríkissaksóknara. Í ofanálag er vitað mál að stór hluti þolenda kynferðisofbeldis leitar aldrei til lögreglu. Þetta þýðir að í yfirgnæfandi meirihluta nauðgunarmála nær réttlætið aldrei fram að ganga og flestir nauðgarar þurfa aldrei að taka ábyrgð á gjörðum sínum.

Því er eðlilegt að vera vakandi yfir því hvort eitthvað megi betur fara, því þótt ljóst sé að nauðgunarmál eru flókin og sönnunarstaða erfið hafa samt miklar framfarir orðið síðustu ár og áratugi til að bæta réttarstöðu og viðhorf til þolenda kynferðisofbeldis og ekki fráleitt að vona að við séum enn á þeirri vegferð miðri. T.d. er ekki langt síðan sjálfsagt þótti að karlar gætu komið fram vilja sínum gagnvart konum nánast hvenær sem er óháð samþykki þeirra. Það má gefa sér að í gegnum söguna hafi fjölmargar konur upplifað nauðgun án þess að kunna endilega að koma því í orð eða vekja athygli á því, slíkt var einfaldlega hlutskipti kvenna í þessum heimi. Í dag á hins vegar að heita að konur búi við kynfrelsi og í þessu nýfengna frelsi felst að konur mega stunda kynlíf þegar þær vilja en líka hafna kynlífi þegar þær vilja það ekki.

Þetta með vilja kvenna er samt ennþá eitthvað á gráu svæði. Allavega virðast lögin telja að ganga megi að því vísu að konur vilji alltaf fá karla upp á sig nema þær taki annað sérstaklega fram og það helst með sem háværustum hætti. Samkvæmt íslenskum lögum skiptir ásetningur nefnilega meira máli verknaðurinn sjálfur. Þannig virðist ekki nægja að þolandinn upplifi nauðgun, það telst samt ekki vera nauðgun nema gerandinn hafi ætlað sér að nauðga. Og til þess að gerandinn átti sig á því að hann sé að nauðga þarf þolandinn að segja honum það. Þessu lýsir Valtýr Sigurðsson ríkissaksóknari svona í viðtali DV: „Gerandinn verður að vita að hann sé að brjóta gegn henni þegar hann framkvæmir þetta. Það er ekki nægjanlegt til sakfellingar að viðhafa algjört passívitet. Slíkt er ekki skilgreint sem mótmæli."

Við þekkjum það öll að siðferðiskennd er misjöfn og skilningur manna á því hvernig þeir geti leyft sér að koma fram við annað fólk ólíkur. Þess vegna setjum við lagaramma utan um hvaða hegðun er samþykkt og hver ekki. Í ólöglærðum eyrum mínum hljómar það sérkennilega að láta skynjun glæpamannsins sjálfs á eigin framferði ráða mestu um það hvort það teljist glæpsamlegt eða ekki og að þolandinn þurfi að sanna að hann hafi ekki viljað láta brjóta á sér. Eða þarf maður sem mætir öðrum á förnum vegi að æpa „ég vil ekki að þú meiðir mig!" í vitna viðurvist til að ljóst megi vera að hann vilji sennilega ekki láta kýla sig í andlitið? Kannski er þetta eitt af því sem þarf að skoða og breyta í stað þess að yppa öxlum og láta eins og það sé ekkert við því að gera að tugum kvenna sé nauðgað á Íslandi á hverju ári án þess að refsað sé fyrir það. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. október 2010.

2010-10-12T20:53:00.005Z

Instant klassík í sjónvarpinu

Innslagið með íslenska Elvis-klúbbnum í Kastljósinu var mest hressandi dagskrárliður sjónvarpsins í síðustu viku. Einmitt svona virkar sjónvarpið hvað best, við að sýna okkur skrýtnu og skemmtilegu hliðarnar á samfélaginu sem gera flóruna svo litríka, og gera það með hætti sem prentmiðlar ráða ekki við. Stundum er sorglegt hvað ljósvakamiðlar vannýta möguleikann til að koma efni til skila með líflegri hætti en við prentmiðlafólk getum nokkurn tíma gert með góðu móti. Dæmi þess hafa meðal annars sést í Kastljósinu.

Elvis-klúbburinn fékk hinsvegar að láta ljós sitt skína með eftirminnilegum hætti og eitthvað segir mér að þetta innslag verði seinni tíma Youtube klassík á sama stalli og innslög úr Dagsljósinu sáluga eins og Kiddi vídjófluga og karókí-kóngarnir. Það var eitthvað fallega einlægt við gleði þessara mestu Elvis-aðdáenda

Íslands og stuðið á þeim var frábært veganesti inn í helgina. Einhverra hluta vegna kjósa Elvis-eftirhermur samt yfirleitt að stæla Elvis ekki þegar hann var upp á sitt besta heldur á „rúllupylsa-í-diskógalla"- skeiði ferilsins. Það sýnir kannski líka að þrátt fyrir alla mannlega flóru þá er og verður bara einn Elvis.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu þriðjudaginn 21. september.

2010-09-20T10:19:00.002Z

Að vera eða vera ekki Íslendingur

Margir Íslendingar kannast við það að verða vandræðalegir og vita ekki hvert þeir eigi að horfa mæti þeir manni hér úti á götu sem er þeldökkur á hörund. Sjálfkrafa viðbragðið er að virða viðkomandi fyrir sér vegna þess að hann sker sig úr hópnum en í staðinn líta margir grunsamlega snöggt undan til að forðast að vera dónalegir.

Í báðum tilfellum eru viðbrögðin önnur en gagnvart þeim sem ekki vekja athygli með því að skera sig úr hópnum. Okkur er ákveðin vorkunn sem bregðumst svona við enda búum við í afar einsleitu samfélagi. Hver sá sem t.d. hefur nýtt sér almenningssamgöngur í öðrum höfuðborgum Evrópu getur vottað það að ólík andlit venjast fljótt þegar þau eru alls staðar fyrir augunum á manni alla daga. Sem betur fer þarf þessi sjálfkrafa forvitni ekki að þýða að fordómar búi að baki en það ætti þó engum að koma á óvart að á Íslandi viðgengst kynþáttahatur ekki síður en annars staðar og við þurfum að horfast í augu við þá staðreynd en telja okkur ekki trú um að á því sviði eins og svo mörgum öðrum séum við öðrum þjóðum betri. Í vikunni bárust fremur óhugnanlegar fréttir af því að íslenskir feðgar af kúbverskum uppruna sáu sig knúna til að flýja landið vegna ítrekaðra hótana í þeirra garð. Í gær var svo greint frá niðurstöðum rannsóknar sem gerð var við Háskólann á Akureyri, en þar kemur meðal annars í ljós að börn sem eiga forelda af erlendum uppruna eru tvöfalt líklegri til að verða fyrir einelti í skólanum en börn íslenskra foreldra. Í litlu samfélagi er alltaf auðveldast að kenna utanbæjarmanninum um það sem miður fer og það gera Íslendingar ítrekað.

Sem dæmi má nefna að í tveimur skelfilegum morðum, öðru sem framið var á Sæbraut 2007 og hinu í Hafnarfirði nú í ágúst, var dómstóll götunnar fljótur að komast að þeirri niðurstöðu að litháískir glæpamenn væru sökudólgarnir, áður en í ljós kom að í báðum tilfellum reyndist um ástríðumorð íslenskra karlmanna að ræða. Íslendingar eiga afskaplega erfitt með að meðtaka að einhver sem ekki getur rakið ættir sínar aftur til landsnámsmanna geti samt verið Íslendingur.

Þetta fá t.d. ættleidd börn að reyna, börn sem hafa búið hér alla sína ævi og hvergi annars staðar og tala íslensku að móðurmáli uppfylla samt ekki þau ströngu skilyrði sem þarf til að teljast Íslendingur í huga sumra. Það sama á við um Íslendinga sem fæðast og búa erlendis í nokkrar kynslóðir, jafnvel þótt þeir vilji gjarnan kalla sig Íslendinga eru ekki allir landar þeirra tilbúnir að leyfa þeim það, a.m.k. ekki ef þeir tala ekki íslensku. Sama fólk sér samt ekkert að því að kalla kínverska Bandaríkjamenn Kínverja, jafnvel þótt þeir hafi búið vestanhafs í sjö kynslóðir. Þessi þrönga skilgreining á þjóðerni er hugsunarháttur sem á litla samleið með heiminum eins og hann er í dag. Við erum ekki lengur afskekkt þjóð sem bíður eftir vorskipunum til að fá lykt af umheiminum. Við erum hluti af heiminum og hann af okkur.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 15. september 2010.

2010-09-01T10:16:00.002Z

Heima og heiman

Sléttan er gul og teygir sig út að sjóndeildarhringnum. Endalaus flatneskja og fátt sem minnir á Ísland ef ekki væri fyrir blá skilti sem hvert á fætur öðru vísa inn heimreiðina að kunnuglegum bæjarnöfnum: Aðalból, Grund, Húsavík, Drangey. Ummerkin eftir íslenskt landnám er alls staðar að finna við þennan enda Winnipeg-vatns og það gerir mann einhvern veginn kjánalega uppveðraðan.

Í ágústbyrjun fór ég um Íslendingaslóðir í Manitoba í Kanada, 135 árum eftir að fyrstu Íslendingunum skolaði á land á Víðinesi sunnan við Gimli. Ég neitaði að trúa því fyrr en ég tæki á því að íslenskan gengi ennþá mann fram af manni þarna, eftir allar þessar kynslóðir. Það reyndist líka rétt, að mestu, því það virðist vera fyrst og fremst gamla fólkið, það sem ólst upp við íslensku sem fyrsta mál á æskuheimilinu, sem talar hana. En það er nú svo að þótt við Íslendingar hér heima einblínum gjarnan á tungumálið sem grundvöll þjóðernis okkar þá er fleira sem sameinar mannfólkið og ég fann fljótt fyrir því að þarna voru margir sem úthlutuðu Íslandi stóran sess í hjarta sínu þótt þeir kynnu aðeins að tjá það á ensku.

Einn daginn fórum við amma, minn ágæti ferðafélagi, í siglingu á Rauðánni. Íslendingar höfðu talsvert af ánni að segja í kringum landnámið, ekki síst íslenskir „sjantabúar" í sollinum í Winnipeg. Þegar við komum aftur í land kom ung kona með son sinn hlaupandi á eftir okkur og spurði hvort við værum frá Íslandi. Sjálf var hún það ekki, en maðurinn hennar var hinsvegar þriðju kynslóðar Íslendingur og sonur hennar þar með af íslenskum ættum. Hún vildi því endilega heilsa og óska okkur velfarnaðar. Á rölti um Gimli næsta dag mættum við amma konu sem ýtti á undan sér tveimur barnakerrum með skellihlæjandi, ljóshærðum systkinum. Við stöldruðum aðeins við og hlógum að þeim og með þeim. „Ég er amma," sagði konan þá allt í einu til útskýringar. „Ég er amma. Hann er þrjú ár. Hún er eitt ár." Svo brosti hún afsakandi og útskýrði á ensku að þau hjónin væru bæði af fjórðu kynslóð íslenskra innflytjenda og ljóshærðu barnabörnin því fimmtu kynslóðar Íslendingar.

Það sem kom mér því ánægjulega á óvart á þessum slóðum er að þótt íslensk tunga haldi líklega ekki sessi sínum þar mikið lengur mætir manni ótrúleg velvild og hlýja, áhugi og kærleikur meðal þessa fólks sem lítur ennþá á Ísland sem hluta af sínu „heima" jafnvel þótt það hafi aldrei komið hingað. Ég minnist þess ekki að í minni skólaskyldutíð hafi ein einasta kennslustund verið tileinkuð vesturferðum Íslendinga. Samt er þetta saga sem tekur á svo mörgum hliðum samfélagsins og setur okkur í samhengi við umheiminn. Það er hollt fyrir svona litla og einangraða þjóð sem sjálf hefur stundum sýnt landnemum takmarkaðan skilning. Saga þessa fólks á kannski ekki síst erindi nú þegar landflótti er aftur orðinn raunveruleiki á þessu síðari tíma „nýja Íslandi". una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 1.september 2010.

2010-08-18T12:23:00.006Z

Að útsetja sig fyrir ofbeldi

Kunningi minn varð einu sinni fyrir árás niðri í miðbæ síðla nætur og skilaði sér illa leikinn heim eftir viðkomu á slysadeildinni. Hann man reyndar ekkert eftir þessu sjálfur, en vitni segja að hann hafi verið að ganga fram hjá skemmtistað, í átt að leigubílaröðinni, þegar ráðist var aftan að honum, hann laminn með flösku í höfuðið og svo sparkað ítrekað í hann þar sem hann lá rænulaus í götunni. Árásarmaðurinn er ókunnur.

En kannski hafði árásarmaðurinn minnst með þennan glæp að gera, því þannig vildi nefnilega til að þessi kunningi minn var drukkinn. Hann var að vísu búinn að segja þetta gott og ætlaði að ná sér í leigubíl heim til kærustunnar, en samt sem áður, hann var „útsettur fyrir að lenda í einhverjum vandræðum" og „ekki á ábyrgð neins nema viðkomandi" að hafa verið barinn. Hvað var hann líka að þvælast þetta einn, drukkinn niðri í bæ? Hann mátti vita betur, ekki satt?

Óvíst er hvort þessi kunningi minn hefði haft það í sér að kæra líkamsárásina ef það væri yfirlýst afstaða lögreglunnar að fórnarlömb ofbeldisglæpa ættu að „líta í eigin barm" og „reyna ekki að koma ábyrgðinni yfir á" árásarmennina. Sem betur fer var ekki svo, hann leitaði til lögreglu næsta dag og kærði glæpinn, án þess að finnast hann þurfa að skammast sín fyrir að hafa verið drukkinn eða óttast að hann yrði fyrst og fremst sjálfur talinn ábyrgur fyrir því að ókunnugir menn réðust á hann og beittu hann grófu ofbeldi.

Yfirmaður kynferðisbrotadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu lét á mánudag hafa eftir sér óheppileg ummæli sem bentu til þess að viðhorfið til fórnarlamba ofbeldisglæpa væri einmitt þetta. Lögregluembættið brást skjótt við og á heiður skilinn fyrir það, en í kjölfarið hafa vaknað upp gamlir draugar í umræðunni um ábyrga og óábyrga hegðun kvenna gagnvart hugsanlegum ofbeldismönnum. Í þessari orðræðu eru gerendurnir jafnan aukaatriði á meðan kastljósinu er eingöngu beint að fórnarlömbunum og hvernig þeirra eigin hegðun leiddi til þess að á þau var ráðist.

Sú almenna regla að hver beri ábyrgð á sjálfum sér á ekki við þegar kemur að ofbeldisglæpum og fórnarlömbum þeirra. Við erum flest sammála því að ofdrykkja sé óráðleg, en við getum ekki samþykkt að með henni færist ábyrgðin yfir á fórnarlambið, jafnvel þótt ástand þess geri ofbeldismanninum með einhverjum hætti auðveldara fyrir að ráðast á það. Sumar konur sem verða fyrir nauðgun eru drukknar. Aðrar eru edrú. Sumar eru fáklæddar, margar eru fullklæddar. Sumar nauðganir gerast á skemmtistöðum, flestar í heimahúsum. Oft þekkja fórnarlömbin árásarmanninn, stundum er hann ókunnugur. Svarið felst því ekki í því að segja konum að hegða sér öðruvísi, klæða sig með öðrum hætti eða vera annars staðar. Það þarf að breyta háttalagi þess sem fremur glæpinn, ekki þess sem verður fyrir honum. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 18. ágúst.

2010-08-13T13:46:00.001Z

Gerum lífið leiðinlegra

Borgarstjóri varpaði þeirri spurningu fyrir borgarbúa á mánudag hvort réttlætanlegt væri að eyða 3 milljónum króna í flugeldasýningu á Menningarnótt, eða hvort það væri óréttlætanlegt bruðl á þessum síðustu og verstu. Það er ágætt og skemmtilega nútímalegt hjá borgarstjóra að kalla með þessum hætti eftir óformlegri umræðu um ýmis mál meðal borgarbúa, þótt það sé reyndar vitað mál að rökræður á netinu skila aldrei nokkurn tíma af sér vitrænni útkomu. (Til dæmis hafa 660 athugasemdir verið skrifaðar við vangaveltur borgarstjóra en þátttakendur virðast þegar þetta er ritað vera hvergi nærri því að komast að sameiginlegri niðurstöðu.)

En aftur að flugeldunum. Það er afar auðvelt að færa rök fyrir því að flugeldasýningar séu bruðl enda fátt sem kemst nær því að peningar séu beinlínis brenndir, þið kannist við myndlíkinguna sem svo gjarnan er gripið til um áramót.

Flugeldasýningar eru sannarlega ekki lífsnauðsynlegar. Ekki frekar en sumarblómin í beðum borgarinnar eru lífsnauðsynleg. Þau eru samt falleg, gæða borgina lífi og gleðja okkur borgarbúa sem og gesti borgarinnar, rétt eins og flugeldasýningin. Það sama á reyndar við um Menningarnótt í heild sinni, hún er skemmtileg en það er alls ekki nauðsynlegt að halda líflega menningarviðburði. Ef við ætlum okkur virkilega að standa undir nafni sem fátæklingar væri alveg hægt að hætta bara við þetta. Aðrar eins hugmyndir hafa svo sem komið fram síðan kreppan byrjaði, sumir telja til dæmis að svona niðursetningaþjóð eins og við eigum alls ekkert erindi í Eurovision vegna kostnaðar. Reyndar taka öll fátækustu lönd Evrópu þátt af stolti, Moldavía, Albanía, Serbía- og Svartfjallaland. Úkraína, sem er 5. fátækasta land álfunnar, hélt meira að segja keppnina fyrir nokkrum árum.

En sennilega er það rétt að við höfum gert of mikið af okkur, framið of margar syndir, til að eiga það skilið að gera okkur glaðan dag fyrr en við höfum gert ærlega yfirbót.

Hjá sumum þurfa ekki einu sinni sparnaðarmarkmið að ráða því að lífið sé gert leiðinlegra. Ríkissjónvarpið sagði frá því á mánudaginn að gerðar hefðu verið athugasemdir við kleinubakstur dalvískra kvenna á fiskidaginn mikla þar sem lögum samkvæmt mætti í raun ekki selja mat nema hann væri eldaður í viðurkenndu eldhúsi samkvæmt ströngustu gæðareglum. Ætla má því að íslenskir kökubasarar fari brátt að líða undir lok og kannski eins gott að svo verði áður en við fáum öll salmonellu, fyrst heimagerðar hnallþórur eru svona hættulegar. En ég er satt að segja svolítið skúffuð yfir þessu því ég stóð í þeirri trú að þrátt fyrir allt værum við samt ennþá svolítið skemmtileg þjóð sem veigraði sér ekki við að borða bakkelsi án þess að kaupa það úr viðurkenndum eldhúsum og gætum leyft okkur að bruðla svolítið með peninga á hátíðisdögum til að lýsa upp Menningarnæturhimininn. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 11. ágúst.

2010-06-30T13:08:00.002Z

Fyrirmyndarfólk

Þegar ég var lítil þóttist oft ég vera strákur sem héti Kalli. Við Anna vinkona mín bitumst um það þegar við lékum okkur enda fannst okkur Kalli langflottasta strákanafnið. Nema kannski ef við fórum í indíánaleik, þá höfðum við meira frelsi í nafnavali og gátum skáldað eitthvað upp eins og höfðinginn „Grimmi björn" eða töfralæknirinn „Hlæjandi tré".Þessir ímyndunarleikir tóku á sig ýmsar myndir og fóru út um víðan völl, en eitt áttu þeir allir sameiginlegt og það var að við fórum alltaf í hlutverk stráka í leikjunum okkar. Meira að segja þegar við lékum að við værum dýr því þá vorum við yfirleitt dýrin í Hálsaskógi og þar var Lilli klifurmús langmesti töffarinn, jafngildingur Kalla í mannheimum, og Marteinn skógarmús kom fast á hæla honum.

Í þessum leikjum hurfum við inn í eigin ævintýraheim og það þurfti engin sérsniðin leikföng til því hlutirnir breyttust fyrir augunum á okkur í boga og örvar, skip, þverhnípta tinda, hesta og rennandi hraun ef okkur sýndist svo. Þrátt fyrir allt þetta ímyndunarafl vorum við samt ekki nógu frjóar til að leika þessa leiki í hlutverki stelpna, því okkur fannst einhvern veginn ómögulegt að sjá fyrir okkur að stelpur gerðu það sem okkur langaði til að gera. Við vildum nefnilega vera ævintýragjarnar og hugrakkar. Hvorug var tilbúin að skipa sér í hlutverk þess sem verður undir og situr eftir heima eða þarf að vera bjargað og því deildum við hlutverki hetjunnar bróðurlega með okkur. Tveir Kallar.

Eftir á að hyggja finnst mér þetta mjög sérkennilegt en jafnframt kristaltært dæmi um hversu mikil áhrif fyrirmyndir hafa á mann, meðvitað og ómeðvitað. Helstu fyrirmyndir þessara leikja í barnæsku sótti ég í allar bækurnar sem ég las og myndirnar sem ég sá, þar sem strákar voru undantekningalítið í aðalhlutverki í ævintýrunum, bæði atkvæðamestir og skemmtilegastir.

Það er að segja þangað til ég kom höndum yfir Ronju ræningjadóttur og uppgötvaði að mig langaði ekkert meira en að búa í helli úti í skógi þar sem mínar dýrmætustu eignir væru hnífurinn minn og frelsið. Mikilvægustu fyrirmyndirnar í lífinu velur maður sér ekki sjálfur heldur verða þær á vegi manns og hafa oft meiri árif á mann en mann grunar. Við skyldum því vera þakklát fyrir að eiga góðar fyrirmyndir, enda lærðist mér fljótt að ekki aðeins gæti ég verið ævintýragjörn og frökk eins og Ronja, ég gæti líka tamið og járnað hesta, skipt um perur og farið með bílinn á verkstæði eins og mamma, eða látið slag standa og elt drauma mína eins og pabbi og meira að segja orðið forseti, ef ég kærði mig um, eins og Vigdís Finnbogadóttir. Hvatningarátakið Til fyrirmyndar er tileinkað henni 30 árum eftir kjörið og í tilefni af því hefur mér orðið hugsað til foreldra minna, ömmu og afa, kærastans míns, ómetanlegra kennara, vinkvenna minna og margra fleiri sem hafa kennt mér svo margt um sjálfa mig. Takk fyrir að vera til fyrirmyndar. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 30. júní 2010.

2010-06-23T13:42:00.003Z

Ógleymanlegar andvökur

Geturðu sofið um sumarnætur? var eitt sinn spurt í ljóði. Senn kemur brosandi dagur. Hitnar þér ekki um hjartarætur, hve heimur vor er fagur? Heimurinn var svo sannarlega fagur í Skaftafelli um helgina og ég gat alls ekki sofið, enda kom brosandi dagur áður en nóttin var einu sinni byrjuð og með honum alveg ljómandi sprækur hrossagaukur sem tók hverja dýfuna á fætur annarri beint fyrir ofan tjaldið mitt og hneggjaði með stélfjöðrunum.

Klukkan var bara 5 og ef þetta hefði verið í bænum og ef þetta hefði verið eitthvert annað umhverfishljóð hefði ég sennilega orðið pirruð á sökudólgnum en í staðinn hitnaði mér um hjartarætur eins og séra Sigurði Einarssyni í Holti þegar hann samdi ljóðlínurnar hér að ofan. Og það veitti ekki af, því það var eins og jökullinn fyrir ofan andaði köldu sem nísti í gegnum tjaldið, svefnpokann og ullarfötin, merg og bein. En það gilti auðvitað einu því hver getur svo sem sofið um sumarnætur?

Áttu ekki þessar unaðsnætur
erindi við þig forðum?
Margt gerist fagurt, er moldin og döggin
mælast við töfraorðum.

Björtu sumarnæturnar eru einhverjar lífvænlegustu stundir á norðurhveli og þess vegna fannst mér merkilegt að sjá hvað erlendu ferðamennirnir í Skaftafelli fóru flestir alltaf snemma að sofa. Eflaust átti að nýta daginn vel með því að ná góðum nætursvefni en það er samt synd að sofa af sér þessar stundir þegar hægt er að sitja og horfa á það eins og bíómynd þegar jökullinn roðnar. Og það var fleira sem ferðamennirnir misstu af þessa helgi, en má segja að ég hafi notið góðs af sjálf.

Svona blasti Morsárdalurinn við á göngu okkar Önna

Þetta var nefnilega í fyrsta skipti síðan ég var barn sem ég fer í Skaftafell og ég hafði ákveðnar hugmyndir um hversu troðið það hlyti að vera, í ljósi þeirrar staðreyndar að Skaftafell er alveg við þjóðveg númer 1 og þjóðgarður í ofanálag. Ég taldi víst að maður gæti ekki gengið að sömu kyrrðinni vísri þar líkt og í Þórsmörk til dæmis, því það krefst meiri fyrirhafnar að koma sér þangað yfir vöðin, með rútu eða á jeppa. Að sjálfsögðu reyndist vera fullt af fólki á tjaldstæðinu í Skaftafelli og þegar lagt var á brattann var nokkuð stöðug umferð á stígnum þennan spotta upp að Svartafossi, en fæstir fóru lengra. Þetta var ein af þessum einstöku helgum þegar allt gengur upp, sumarsólstöður, tær sýn til jöklanna, 20 stiga hiti í þjóðgarðinum. Og þarna gengum við í 8 klukkustundir um Morsárdal í einum ótrúlegasta fjallasal sem ég hef augum litið á Íslandi og mættum ekki einni einustu sálu. Það var eins og við ættum þetta land ein, þótt okkur langaði að deila því með fleiri því þetta var svo fallegt. Svo þegar ferðamenn verða hér orðnir milljón talsins eða fleiri á ári eins og spáð er veit ég hvert er hægt að beina þeim, því þeir eru margir fjallasalirnir þar sem enginn er, hvorki á daginn né um bjartar nætur. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 23. júní 2010.

2010-06-10T10:03:00.002Z

Þræll sólarinnar

Þetta á ekki eftir að endast, það bara getur ekki verið. Veðrið á ég við. Veðrið er aldrei svona gott á Íslandi til lengdar, er það nokkuð? Allavega ekki á höfuðborgarsvæðinu. Í hádeginu í gær lá ég á teppi með bók í höggmyndagarðinum við safn Einars Jónssonar. Það er garðurinn minn, því ég á ekki minn eigin. Í þetta skiptið deildi ég garðinum mínum með nokkrum léttklæddum leikskólabörnum sem blésu sápukúlur og ungum listamanni sem stóð ber að ofan framan við flennistóran striga og sótti innblástur í höggmyndirnar. Ég dottaði út frá bókinni og hitanum frá sólinni og einhvers staðar þarna á milli svefns og vöku varð ég sannfærð um að ég hlyti að vera stödd víðsfjarri í útlöndum, því þetta var eiginlega of gott til að vera satt.

Ég velti því fyrir mér hvaða þjóð sé líklegust til að persónugera sólina og mynda tilfinningatengsl við hana; sú þjóð sem fær meira en nóg af henni eða sú sem er stöðugt sólarþurfi. Ekki veit ég svarið en ég veit að mér er farið að líða eins og sólin sé að ögra mér. Það hlakkar í henni þegar ég reigi mig og teygi undir henni og keppist við að drekka í mig geislana á meðan ég get, á meðan hún lætur ennþá sjá sig.

Sólin hefur nefnilega gríðarlega mikið vald yfir mér og ég held að hún viti af því. Að skipuleggja sumarfríið sitt á Íslandi er svolítið eins og að taka þátt í lottóinu. Uppsker maður eintóma rigningu og rok eða fær maður stóra vinninginn og hittir á sólartímabilið? Af þessum sökum er ég, gegn betri vitund, farin að hugsa þessari einmuna blíðu þegjandi þörfina. Ég fer nefnilega í sumarfrí í júlí. Haldi júní áfram að vera svona sólríkur og dásamlegur, eins og maí var líka, þá stefnir allt í það að ég þurfi að eyða sumarfríinu mínu í regngallanum. Þess vegna stunda ég störukeppni við sólina núna.

Ég er þræll sólarinnar. Þegar veðrið er gott þá einfaldlega verð ég að fara út, því það er engin leið að vita hversu lengi það endist. Þetta er hinsvegar þreytandi kappleikur því það gildir einu hversu vel ég er sofin eða hvað var á dagskránni þann daginn, ef sólin skín inn um gluggann hjá mér í morgunsárið víkur allt annað fyrir útiverunni og í svefnrofunum byrja ég strax að reikna út hvort ég hafi nú tíma til að fara í sund eða gönguferð fyrir vinnu, til að kreista út nokkrar sólarstundir.

Eflaust myndi það veita mér mikið frelsi undan þessari sjálfsköpuðu kvöð að búa í sólríkara landi þar sem sú tilfinning er ekki ríkjandi að sérhver sólardagur sé sá síðasti. Ég áttaði mig á því að þetta væri ekki alveg eðlilegt þegar ég fann til léttis einn morguninn þegar ég byrjaði daginn eins og venjulega á því að gá til veðurs út um svefnherbergisgluggann og sýndist vera skýjað. Skyndilega varð ég mun rórri og hugsaði með mér að nú gæti ég loksins gefið mér tíma til að sofa út, þrífa öskusallann af gólfinu og svara nokkrum póstum. Þegar ég gáði aftur fimm mínútum síðar var sá draumur úti, heiðblár himinn blasti við og ég varð að fara út. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 9. júní.

2010-05-29T09:58:00.006Z

Heimur Unu - Almanakið

Ég hef verið að uppgötva maí sem frábæran sumarmánuð. Ég veit ekki alveg hvað gerðist, er það veðrið sem hefur batnað eða hefur maí kannski alltaf verið svona frábær en ég bara ekki getað notið þess því ég var alltaf í prófum?

Reyndar geymir heili minn óljós minningarbrot af mér sitjandi úti undir bókasafnsvegg með jarðarber í tilraun til að samræma próflestur við sólbað og mjög langar hakkísakk lestrarpásur þess á milli. Þetta bendir til þess að yndislegheit maímánaðar séu engin ný tíðindi þótt ég hafi ekki haft mikið færi á að njóta þeirra hingað til. Nú hef ég upplifað þrjá próf- og skólalausa maímánuði á ævi minni síðan ég komst til vits og ára og þeir hafa verið hver öðrum frábærari undir skínandi maísól hins vinnandi manns. Það er ekkert lítið sem sumarið lengist með þessu.

Reyndar er það þannig að eftir að hafa eytt bróðurparti ævinnar í skóla tekur það dálítinn tíma að brjótast út úr hugarfarinu sem fylgir skóladagatalinu. Samkvæmt skóladagatalinu byrjar sumarið ekki fyrr en í júní og það er búið um miðjan ágúst, alveg óháð því hvort sólin heldur áfram að glenna sig eða ekki. Í raunveruleikanum er það hins vegar þannig að sumarið byrjar um miðjan maí, allavega í góðu árferði, varir út ágústmánuð og teygir sig jafnvel fram í september.

Septemberdag einn í hitteðfyrra lá ég á pallinum hjá foreldrum mínum í steikjandi heitu sólbaði og fyrir tæpu ári fór ég í septemberferð inn í Þórsmörk dúðuð ullar- og hlífðarfatnaði en þurfti að rífa mig úr nánast hverri flík nema gönguskónum því blessuð sólin var svo heit. Ég sé því fram á að sumarfílingurinn, sem byrjaði fyrir hálfum mánuði, muni vara sleitulaust næstu 14 vikurnar eða svo. Ekki slæmt það fyrir land sem kennt er við ís.

Út úr pappakassanum

Þannig hefur mér lærst að brjótast undan viðjum skóladagatalsins. Reyndar hef ég almennt haft frekar illan bifur á því að láta almanök stjórna lífi mínu, alveg síðan ég fór í nokkurra mánaða bakpokaferðalag. Það er stórhættulegt að fara í svona ferðalag get ég sagt ykkur, ekki vegna þess að umheimurinn sé svona háskalegur staður, heldur vegna þess að það er mun erfiðara að sætta sig við lífsmunstur hversdagsins þegar maður neyðist til að snúa aftur heim. Eftir að hafa upplifað það til lengri tíma að það skiptir nákvæmlega engu máli hvaða dagur er og nánast engu máli heldur hvaða tími dagsins þá afhjúpaðist fyrir mér, þræl hversdagsins, að reglur almanaksins og hinnar hefðbundnu vinnuviku eru í raun algjörlega merkingarlaus höft.

Föstudagslegur mánudagur

Hver segir til dæmis að frí þurfi endilega að vera á laugardögum og sunnudögum? Og af hverju ætti maður alltaf að byrja að vinna á sama tíma á morgnana, bæði sumar og vetur þegar líkamsklukka manns segir manni eitthvað allt annað? Þessa dagana er ég t.a.m. oft glaðvöknuð klukkan 5 á morgnana á meðan það kostar mig mikið átak að komast á fætur fyrir klukkan 8 í janúar. Þegar allt kemur til alls eru hugtök eins og „mánudagur" eða „föstudagur" algjörlega handahófskennd og ekkert sem segir að ég þurfi endilega að vera í meira stuði á föstudagskvöldi en á mánudegi. Helgin er svo lengi að líða, hversu lengi má ég bíða, fram á þriðjudagskvöld?

Eftir sem áður er ég tilbúin að samræma lífsstíl minn að einhverju leyti þessum samfélagslega ramma sem dagatalið er, bara svona til að vera ekki með óþarfa derring, en ég tel að það sé öllum hollt að brjótast aðeins út úr þessum viðjum og öðrum sem okkur eru settar af samfélaginu og við verðum allt of auðveldlega samdauna. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Daglegu lífi Morgunblaðsins föstudaginn 28. maí.

2010-05-27T00:24:00.002Z

Fólkið í borginni

Reykjavík er skemmtileg borg þegar hún er upp á sitt allra besta líkt og undanfarna daga. Það sem gerir það að verkum að hún er skemmtileg á dögum sem þessum er að Reykvíkingar, og gestir þeirra, eru sjáanlegir á götunum. Borgir eru ekki skemmtilegar ef borgarbúarnir eru það ekki því rétt eins og Palli komst að þegar hann var einn í heiminum þá er ekkert gaman að hafa heila borg, banka, veitingastað, bíó og strætó ef maður getur ekki deilt því með samborgurum sínum. Án mannlífs eru borgir lítið annað en geymslustaður. Því miður er það oft þannig að götur Reykjavíkurborgar eru með öllu líflausar og ekki ein einasta reykvísk sála á ferli, nema jú kannski inni í bílunum aftan við skyggðar rúður.

Á enskunni er til hugtak sem kallast „people watching". Það er gjörningur sem snýst um það eitt að koma sér fyrir á þægilegum stað og fylgjast með fólki og atferli þeirra. Í Reykjavík eru sjaldan kjöraðstæður fyrir slíkar mannlífsathuganir því maður þarf yfirleitt að horfa á samborgara sína í gegnum rúðu og telst þá jafnvel vera að brjóta á friðhelgi þeirra. Þar sem mannlífið er litríkt er hinsvegar einstök skemmtun að fylgjast með því iða á götunum á milli þess sem maður tekur þátt í því sjálfur. Svo ég nefni dæmi þá hef ég sjaldan séð skemmtilegra götulíf en í Víetnam og þar lærðist mér endanlega sú list að fylgjast með fólki tímunum saman, enda fer þar bókstaflega allt fram fyrir allra augum og undir berum himni, hvort sem það er matreiðsla, kennsla, rakstur og klipping, verslun, bleyjuskiptingar eða morgunþvotturinn. Ég ætlast ekki til þess að Reykvíkingar byrji að þvo á sér kroppinn á götum úti til þess að gera borgina skemmtilegri, en mér varð hugsað til þessa þegar ég heimsótti gömlu þvottalaugarnar í Laugardalnum í blíðviðrinu nú um helgina.

Á upplýsingaskiltum þar er m.a. sagt frá því að þegar þær voru í notkun hafi þvottalaugarnar verið einn vinsælasti viðkomustaður erlendra ferðamanna í Reykjavík, sem gerðu sér ferð þangað til þess eins að fylgjast með skrautlegu mannlífinu við þvottana. Í dag eru ferðamenn heppnir ef þeir komast í snertingu við innfædda Reykvíkinga því það gerist ekki nema á brakandi heitum sólardögum að borgarbúar flykkjast út á göturnar og því miður eru þeir dagar miklu færri en við vildum. Veðrið er því vissulega stór breyta þegar kemur að því hvort reykvískir dagar séu skemmtilegir eða leiðinlegir en ég held samt að með mannvænlegra borgarskipulagi og óbeislaðri sköpunargleði gæti mannlífið í Reykjavík orðið mun skemmtilegra óháð veðrinu. Stundum þegar ég geng um Reykjavík; Vatnsmýrina, við höfnina og Lækjartorg, verð ég sorgmædd yfir því hvað borgin mín er gölluð. Á hinn bóginn hugga ég mig við það að það er ekki útséð um að Reykjavík verði einhvern daginn enn skemmtilegri borg með mannlífi sem ég get gleymt mér við að fylgjast með tímunum saman. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 26. maí.

2010-05-13T10:13:00.002Z

Æsispennandi eyja

Ég á góða vinkonu í Úrúgvæ sem hefur aldrei komið til Íslands og vissi nánast ekkert um land og þjóð þegar ég kynntist henni fyrir nokkrum árum. Eiginlega var bara eitt sem hún hafði alveg á tæru og það var að á Íslandi væru eldfjöll. „Ég sá einu sinni myndir af Íslandi þar sem menn stóðu við hliðina á glóandi hraunstraumi. Er þetta alls staðar þannig? Hefur þú gert þetta?" var eitt það fyrsta sem hún spurði að þegar ég kynnti mig fyrir henni.

Mér þótt það hálfneyðarlegt að hrista höfuðið og viðurkenna að ég hefði aldrei komist í tæri við alvörueldgos, bara séð smáöskufall frá Heklu. Í dag er þessi vinkona mín að sjálfsögðu fjölfróður Íslandsáhugamaður og ég að sama skapi mun betur að mér um hið ágæta land Úrúgvæ, sem á það sameiginlegt með Íslandi að vera smáríki með minnimáttarkennd í fótbolta. Ég var sérstaklega roggin af því að geta tilkynnt henni um daginn að ég hefði loksins staðið undir ímynd hennar af alvöru Íslendingi og fylgst með eldgosi í návígi. Henni fannst það mjög spennandi.

Flestir sem eitthvað hafa heyrt af Íslandi vita að það er eldfjallaeyja þar sem er stórbrotin náttúra. Þessi sérstaða hefur lengi verið stór hluti af aðdráttarafli Íslands í augum erlendra ferðamanna og því er það svolítið öfugsnúið að þegar á reynir skuli þessi spennandi staðreynd hafa slíkan fælingarmátt. Það skiptir því augljóslega máli hvernig á málum er haldið og hvorri hlið á peningnum snúið upp. Nú hefur ferðaþjónustan á Íslandi ráðist í markaðsátak þar sem ætlunin er m.a. að virkja almenning til að láta jákvæðar fréttir um eldgosið og lífið í landinu berast um sitt tengslanet.

Mér finnst þetta vel til fundið, enda er það alþekkt að jákvætt umtal er langöflugasta auglýsingin. Þetta krefst ekki heldur mikillar fyrirhafnar fyrir okkur Íslendinga því það er ótrúlega auðvelt að vekja áhuga útlendinga enda landið okkar er afar framandi í augum umheimsins þótt okkur finnist það oft hversdagslegt. Það er a.m.k. mín reynsla að ferðamenn sem hingað koma eru alveg í skýjunum yfir því sem fyrir augu ber, þótt oft komi reyndar á óvart hvað höfðar mest til þeirra.

Í maíbyrjun tók ég til dæmis á móti tveimur Bandaríkjamönnum sem voru í sinni fyrstu, langþráðu Íslandsför. Þingvellir fannst þeim nokkuð snotrir og Gullfoss og Geysissvæðið í meðallagi áhugavert. Hinsvegar gripu þau andann á lofti þegar við keyrðum út úr þoku við Þorvaldseyri og stoppuðum í vegarkanti þar sem gjóskustrókurinn stóð upp af Eyjafjallajökli og bar við bláan himin. Það fannst þeim spennandi, að fá að sjá lifandi sönnun þess að þau væru stödd á þessari umdeildu eldfjallaeyju jafnvel þótt það væri bara frá þjóðvegi 1.

„Leyfið fólkinu að koma til eldfjallsins," sagði Haraldur Sigurðarson eldfjallafræðingur á ferðamálaþingi í síðustu viku og hitti naglann á höfuðið að mínu mati. Eldfjallaeyjan Ísland er nefnilega æsispennandi. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 12. maí.

2010-04-28T19:48:00.002Z

Ormur á gulli

Peningar hafa verið mér hugleiknir undanfarið og er ég eflaust ekki ein um það. Ég hef sem betur fer ekki þurft að hafa mjög miklar áhyggjur af mínum fjármálum að öðru leyti en því að mér finnst eins og afstaða mín til þeirra sé að breytast og ekki endilega til hins betra. Mér líður eins og peningarnir mínir séu ekki eins mikils virði og mér fannst þeir áður. Sem er reyndar því miður hárrétt því þeir eru allir á krónuformi.

Þetta virðist gera það að verkum að rótgróin varfærni mín í fjármálum, sem sumir vilja kalla nísku, er á hröðu undanhaldi. Þessi lúmska hugarfarsbreyting kemur alveg aftan að mér því einhvern veginn hefði ég haldið að einmitt í kreppu myndi ráðdeildarsemin festa sig endanlega í sessi. Núna stend ég mig hinsvegar að því að kaupa nánast umhugsunarlaust hluti sem ég hefði aldrei leyft mér að kaupa í sjálfu góðærinu, a.m.k. ekki fyrr en eftir langan innri „díalóg" og skothelda réttlætingu, því þá hélt ég mjög vel utan um krónurnar mínar sem í dag eru svona uppburðarlitlar.

Ég hef sett fram kenningar um orsakir þessa nýtilkomna kæruleysis í fjármálum. Frá því ég fékk fyrsta launaseðilinn minn hef ég alltaf verið að safna fyrir einhverju og yfirleitt reynt að fylgja sparnaðaráætlun, lagt hluta af laununum mínum mánaðarlega til hliðar inn á sparireikning sem ég hreyfi ekki við nema af góðri ástæðu. Síðustu ár hefur þessi sparireikningur verið eyrnamerktur framhaldsnámi og lengst af gekk vel að safna, en ekki lengur. Í kjölfarið hef ég smám saman misst metnaðinn fyrir þessu enda fæ ég ekkert út úr því að skoða töluna á sparireikningnum mínum um mánaðamótin. Þeir sem hafa sett sér einhver langtímamarkmið, hver svo sem þau eru, þekkja eflaust þessa tilfinningu.

Þegar árangurinn lætur algjörlega á sér standa missir maður smám saman móðinn og fer að standa á sama. Á einhvern öfugsnúinn hátt virðist þetta hafa þau áhrif að mér finnst sá peningur sem ég þó á ekki vera mikils virði lengur. Ég veit að þegar ég fer í framhaldsnám verður þessi litli sparnaður hvort eð er eins og dropi í hafið á móti skuldunum sem ég steypi mér í, svo til hvers að halda áfram að reyna? Allar vonir um að geta fjármagnað námið að mestu án lána eru löngu orðnar hlægilegar.

Þetta er ein meginástæðan fyrir kæruleysinu. Hin er sú að verðskynið hefur breyst því það sem fyrir stuttu þótti fáránlega dýrt er núna orðið lágmarksverð og lítið samhengi á milli verðs og raunverulegs verðmætis. Í dag er rökstuðningurinn sem ég gef samviskunni áður en ég saxa á sparnaðinn því eitthvað á þessa leið: Annars vegar eru þessir ótrúlega fallegu skór sem eru tæknilega séð allt of dýrir. Hinsvegar þarf að fylla á bílinn fyrir jafnmikinn pening. Bensíntankurinn gufar upp á tveimur vikum, en skórnir munu veita mér ánægju næstu árin. Ég held bara að ég leyfi mér það á meðan ég get. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 28. apríl 2010.

2010-04-13T17:51:00.004Z

Lifum og lærum

Stóra vandamálið - eða eitt af stóru vandamálunum, því þau eru mörg - eitt af stóru vandamálunum við stjórnun á fólki er það hverjir fást til verksins. Eða öllu heldur hverjum tekst að fá aðra til að leyfa sér að stjórna þeim. Í stuttu máli: það er vel þekkt staðreynd að þeir sem þrá að fá að stjórna fólki eru, eðli málsins samkvæmt, þeir sem eru síst hæfir til þess. Í enn styttra máli: hverjum þeim sem tekst að láta kjósa sig forseta ætti undir engum kringumstæðum að vera heimilt að gegna því starfi."

Þannig kemst Douglas Adams að orði í skáldsögunni Veitingastaðurinn við endimörk alheimsins. Forsetinn í sögunni er Zaphod Beeblebrox, tvíhöfða og þriggja arma narsissisti. Ólíkindatól, en hann rifjaðist upp fyrir mér þegar rannsóknarnefnd Alþingis útlistaði niðurstöður sínar í gær. Það tók á að heyra lýsingar Páls Hreinssonar á því hvernig æðstu ráðamenn okkar hlupust, og hlaupast raunar enn, undan ábyrgð.

Á sama tíma og óveðursskýin hrönnuðust upp biðu allir eftir að einhver annar tæki af skarið og niðurstaðan var því sú að enginn gerði neitt. Það er auðvelt að vera við stjórnvölinn þegar allt leikur í lyndi en það er fyrst þegar erfiðleikarnir banka upp á sem virkilega reynir á hvort stjórnendur standi undir starfi sínu. Niðurstaðan er því miður sú að lykilstjórnendur okkar voru vanhæfir og brugðust hlutverki sínu. Samt er það nú svo að enginn þessara æðstu embættismanna virðist nokkurn tíma hafa efast um eigið ágæti. Ég velti því fyrir mér hvort þeir sem tekst að fá okkur hin til að kjósa sig velti nokkurn tíma fyrir sér ábyrgðinni sem þeir gangast þar með við.

Ég get leyft mér að vera vitur eftir á þegar kemur að ríkisfjármálum, enda ber ég ekki ábyrgð á þeim, en sá sem gefur sig út fyrir að hafa þekkingu og getu til að stýra ríkinu fyrir hönd okkar hinna, hann getur ekki leyft sér að vera vitur eftir á. Ef það er eitthvað sem þessi skýrsla leiðir okkur í ljós þá er það sú leiða staðreynd að á Íslandi hefur viðgengist alveg ótrúlegt vanhæfi og amatörismi alveg upp í efstu raðir. Það er hlægilegt að íslensk stjórnvöld hafi í alvöru haldið að Ísland ætti eitthvert erindi í að verða alþjóðleg fjármálamiðstöð þegar engar forsendur voru til þess.

Það er sorglegt að á síðustu metrunum hafi allt kapp verið lagt á að bæta ímyndarvandamál bankanna en litið algjörlega fram hjá því að ímyndin var löskuð vegna raunverulegra vandamála þeirra. Stjórnsýslan á Íslandi hefur verið meingölluð og hana þarf að laga. Boðleiðirnar, sem eiga með réttu að vera stuttar í svona litlu samfélagi, virðast hafa verið bjagaðar og samskipti innan kerfisins stjórnast af öðru en hagsmunum almennings. Rannsóknarnefndin hefur unnið gott starf og við hljótum að vona að skýrslan verði okkur lærdómur til framtíðar. Mér fljúga þó í hug önnur ummæli snillingsins Douglas Adams: „Við lifum og lærum. Jah...við lifum í það minnsta." una@mbl.isBirtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. apríl 2010.

2010-04-07T19:51:00.004Z

Eldfjallið og ég

„Vitið þið að ef við færum beint af augum þá kæmum við næst í land á Suðurskautslandinu," sagði Snæbjörn vinur minn þar sem við stóðum ofan við Skógafoss og horfðum út á hafflötinn sem virtist teygja sig út í hið óendanlega í heiðskírunni.

Á svona dögum minnir sjórinn mig alltaf á mjúkan rjóma og þá er auðvelt að gleyma því hvað hann getur verið ógnvænlegur. En þótt það lægi svona beint við vorum við alls ekki á leiðinni á Suðurskautslandið heldur í gagnstæða átt þar sem jörðin hefur rifnað og blæðir glóandi kviku. Við vorum auðvitað komin í vímu mörgum klukkutímum áður en sást votta fyrir gosstrókunum. Kannski var það vegna óhóflegrar súrefnisinntöku á leiðinni upp brekkurnar, en aðallega var það fannhvítur Eyjafjallajökullinn, dimmblár himinninn, mosinn, sólin og algleymið, fossarnir og svo vitneskjan um hvað beið okkar sem olli vímunni.

Auk þess, þótt veraldleg gæði eigi samkvæmt bókinni að vera víðsfjarri huga manns í svona aðstæðum, þá veitir útivistin samt líka ánægju sem kallast mætti hégómleg, því það er nefnilega svo gaman að finna hvað hlífðarfötin eru góð. Það fylgir því sigurtilfinning að geta klætt utan af sér vindkælinguna svo frostið verður bitlaust. Það er vegna þessa sem mér hefur lærst að elska ullarnærfötin mín jafnmikið og alla fallegu kjólana mína, sem ég ber þó afar heitar tilfinningar til. Ef ull væri ekki hluti af þessum heimi væri líf mitt sennilega allt öðru vísi og verra en það er.

Á svona fallegum degi þarf ekkert eldgos til að njóta þess að vera úti í náttúrunni enda gleymdum við okkur framan af við að skoða fossana í klakaböndum. En kappið heltók okkur samt þegar nær dró gígunum og við fórum að heyra í hjartslættinum. Því þannig er það, djúpur bassahjartsláttur einhvers staðar úr iðrunum þegar kvikan spýtist upp á yfirborðið. Verst að í fjallgöngu virðist aldrei neitt geta verið á næsta leiti. Eftir næsta leiti bíður nefnilega alltaf annað leiti og svo annað leiti og þetta var satt best að segja farið að vera svolítið ergjandi þegar bullandi eldhafið opnaðist okkur allt í einu og öll þreyta gleymdist.

Það er auðvitað ekki hægt og því tilgangslaust að reyna að lýsa því hversu bilað það er að hafa allt í senn fyrir augunum fullt tungl, stjörnubjartan himin, eldgos og norðurljós og það séð frá náttúrulegum áhorfendapalli í beinni augnhæð við hraunspýjurnar. Upplifunin var allavega svo sterk að bólgnu hnén, sem emjuðu undan kílómetra númer þrjátíu og tvö á leiðinni niður, voru löngu gleymd þegar lagt var af stað í aðra ferð að gosinu áður en vikan var á enda, frá Básum í það skiptið, og sennilega er sú þriðja ekki langt undan.

Sumpart er það þessi djúpi hjartsláttur sem togar fæturna til sín í takt við gosspýjurnar en það er líka meðvitundin um hversu mikil forréttindi það eru að hafa vilja, vöðva og getu til að upplifa náttúruundur. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 7. apríl 2010.

2010-03-26T16:04:00.000Z

Leiðtogalaust Ísland

Ísland er leiðtogalaust land. Hér er enginn við stjórnvölinn sem sér um að taka allar erfiðu ákvarðanirnar án tímafreks samráðs og kemur svo í Kastljósið á eftir til að brosa uppörvandi til okkar og segja með landföðurlegri ákveðni að þetta verði allt í lagi og við þurfum ekki að vera hrædd lengur. Sem betur fer.

Til eru þeir sem hafa mikla þörf fyrir leiðtoga til að stýra sér í gegnum lífið. Til dæmis hundar. Þeir sem hafa alið upp hunda vita að þeir hafa löngun til að þóknast, hundur sem ekki hefur leiðtoga neyðist til að gegna því hlutverki sjálfur og verður taugaveiklaður fyrir vikið. Þetta hjarðeðli er þó ekki einskorðað við hunda því samskonar taugaveiklun gerir líka vart við sig meðal manna sem sumir geta ómögulega séð ljósið í myrkrinu nema sterkur leiðtogi bendi þeim á það, kveiki helst líka á því sjálfur og teymi þá svo í áttina að því.

Það getur verið þægileg tilfinning að lúta stjórn, setja allt traust sitt á einn mann og geta þannig látið undan hugsanaletinni. Þetta er sérstaklega freistandi og jafnvel heillandi tilhugsun á erfiðum tímum, enda hafa sterkustu leiðtogar sögunnar gjarnan náð hylli á tímum kreppu, sundrungar og óvissu, þegar fólk er hreinlega orðið uppgefið á ástandinu.

Sú saga hefur alla burði til að endurtaka sig á Íslandi, því hér virðast einmitt margir tilbúnir að setja allt sitt traust á sterkan leiðtoga sem geti sagt íslensku þjóðinni hvað hún eigi að gera, talað í hana kjark og leitt hana út úr ógöngunum. Ef hann bara stigi fram og tæki við góðfúslega við keflinu. Þegar pólitíska argaþrasið verður ærandi er svo sem ekki að undra að ákallið eftir foringjanum verði hærra. Lýðræði getur nefnilega verið ansi mikið vesen og að mörgu leyti er auðvitað miklu þægilegra að ákvarðanatakan sé á höndum eins manns.

Enda vörpuðu margir öndinni léttar og réðu sér vart fyrir fögnuði þegar Ólafur Ragnar Grímsson hefðaði sér vald og réðst svo í fjölmiðlaherferð fyrir sig og landið sitt í kjölfarið. Þarna var hann loksins kominn, sterki leiðtoginn sem allir höfðu verið að bíða eftir. Gilti þá einu hvaða hvatir lágu að baki framferði hans. Sterkir leiðtogar eru nefnilega svolítið hættuleg tegund manna, eins og sagan sýnir. Þannig getur vissulega hist á að réttur maður sé á réttum stað á réttum tíma, láti gott af sér leiða og stígi svo til hliðar að því loknu.

Hitt gerist því miður oftar, og stundum með hörmulegum afleiðingum, að þeir séu í misgripum teknir sem sterkir leiðtogar sem sjálfir telja sig vera best til þess fallnir að stjórna öðrum og ríghalda svo í stjórnartaumana vegna þess að þeir eru sannfærðir um að enginn annar eigi erindi upp á dekk. Þægð er ekki leiðin út úr kreppunni og sterkur leiðtogi er ekki lausn á vanda sem þjóðin þarf að leysa saman. Í lýðræðisríki er það nefnilega þjóðin sem á að leiða stjórnmálin, en ekki stjórnmálamennirnir þjóðina. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 24. mars 2010.

2010-03-26T15:30:00.002Z

Á föstudegi - Barnlaus

„Jóna Jóns er heima með lítinn Lasarus." Þetta er orðinn einn algengasti statusinn á Fésbókinni minni. Það er skrýtið hvernig þetta gerist þegar maður dettur allt í einu í barneign. Það er svo stutt síðan ég rak upp stór augu ef heyrðist af jafnöldrum eða skólafélögum sem væru að fara að eignast barn. „Vá, strax?" hugsuðu þá flestir og hvískruðu sín á milli hvort þetta hlyti ekki að vera slys, því varla hefðu þau nú planað þetta.

Svo gerist það hviss, bamm, búmm að allir byrja að raða niður börnum í kringum mann og allt í einu eru hinir barnlausu komnir í minnihluta og jafnvel orðnir svolítið skrýtnir að sumra mati, allavega þeir sem hafa lengi verið í sambandi. „Hvað er hún að slóra við þetta, ætli það sé eitthvað að?" les ég út úr augum fólks og geri mér ekki alveg grein fyrir hvort það er raunveruleiki eða ofsóknaræði í mér.

Ein vinkona mín, jafnaldra og jafnbarnlaus, sat á tali við skólasystur sínar um daginn þegar barst í tal að hún (gasp!) ætti ekki barn. Flestra barna móðirin í hópnum benti henni þá vinsamlega á að líf hennar væri væntanlega ótrúlega innihaldslaust, þar sem hún hefði bara sjálfa sig að hugsa um. Þetta segir reyndar mest um hvernig líf móðurinnar sjálfrar var áður en hún eignaðist barnið, en er engu að síður frekar móðgandi, svona ef maður nennti að standa í því að móðgast sem er reyndar alls ekki fyrirhafnarinnar virði. Svo eru það þessar sem láta skína í mæðratennurnar á Fésbókinni. Ef barnlaus manneskja vogar sér til dæmis að ýja að því að hún sé kannski svolítið þreytt eftir langan dag er viðbúið að þaulreynt foreldri spretti fram til að leiðrétta þennan misskilning:

„OMG þú veist sko ekki hvað þreyta er fyrr en þú ert með tvo tveggja ára á arminum!" Eða ertu kannski barnlaus og dirfist að minnast á að þú hafir átt erfiða andvökunótt? „Jájá, bíddu bara þar til þú ert komin með eitt lítið, þá geturðu sko kvartað yfir andvökunóttum he, he,he!" Þannig virðist vera sem foreldrar eigi einkarétt á þreytu. Og verði þeim að því.

Málið er bara að ég veit allt þetta. Ég veit að það tekur meira á að vera foreldri en einn með sjálfan sig, það þarf ekki að segja mér það þó ég eigi ekki barn sjálf. Ég veit líka alveg að þegar ég eignast barn mun líf mitt öðlast nýjan tilgang. Kannski halda stoltir foreldrar að ég sé eitthvað að misskilja þetta, fatti ekki að það sé frábært að eiga barn og vilja þess vegna bjarga mér frá þessu innihaldsrýra og þreytulausa lífi hinna barnlausu. Ég kann þeim þakkir fyrir meinta umhyggju og fullvissa þá um að ég er ekkert að misskilja, ég ætla að eignast barn og veit það verður frábært, þótt mér finnist líka frábært að eiga ekki barn eins og er, leyfið mér allavega að verða 25 ára fyrst!

Reyndar fæ ég stundum bakþanka yfir þessu, en það er ekki vegna þess að mér finnist líf mitt svo hræðilega innihaldslaust heldur vegna þess að ég fer að hugsa fram í tímann. Ég sé alveg hvað barnabörn og barnabarnabörn veita ömmum sínum og öfum mikla gleði. Því lengur sem ég geymi það að eignast barn, því lengur þarf ég að bíða þar til ég fæ sjálf að upplifa gleðina sem fylgir ömmuhlutverkinu.

Þá er líka þeim mun ólíklegra að ég fái að verða langamma einhvern daginn og ég fæ að njóta þessarar barnasúpu minnar skemur. Hefði ég kannski átt að byrja strax eftir stúdent til að tryggja mér hamingju við eftirlaunaaldurinn? una@mbl.is

2010-02-26T16:59:00.000Z

Á föstudegi - stelpumyndir

Ég get ekki alveg sett fingurinn á hvenær það gerðist, en á einhverjum tímapunkti hætti ég að mestu að hafa metnað fyrir því að horfa á þungar bíómyndir og fór að sækja af meiri krafti í hinar svokölluðu stelpumyndir. Þegar ég fer út á leigu (ég geri mér grein fyrir að þetta er úrelt athöfn í huga margra en ég hef ekki tileinkað mér niðurhalið ennþá) staldra ég lengi við fyrir framan hilluna með erlendum og indí myndum og reyni að grafa upp metnaðinn innra með mér. Svo neyðist ég til að játa mig sigraða fyrir sterkari hvötum og sný mér að stelpumyndunum.

Góðar stelpumyndir eiga það yfirleitt sammerkt að fjalla um ástina og samskipti fólks (kynjanna, vinkvenna, mæðgna, systra) á fyndinn og hjartnæman hátt. Þær bestu fá mig til að hlæja og þegar þeim er lokið líður mér vel og ég hugsa um hvað ég er heppin að eiga góðar vinkonur og fólk sem mér þykir vænt um. Því miður er það þó svo að fæstar stelpumyndir kalla fram þessar tilfinningar. Leitin að hinni fullkomnu stelpumynd er nefnilega endalaus þrautaganga í gegnum rusl og innantómt tilfinningaklám sem er framleitt með gróðavonina eina að leiðarljósi.

Tvö nýleg dæmi um þetta eru Hollywood-myndirnar He's just not that into you, sem kom út í fyrra, og Valentine's Day, sem var frumsýnd um daginn. Í báðum tilfellum fór ég í bíó vongóð um að eiga góða bíóupplifun í vændum og að ég kæmi út svífandi hamingjusöm á vængjum ástarinnar. Í báðum tilfellum fór ég hins vegar út af myndunum vonsvikin og enn jafnhungruð í seðjandi stelpumynd. Það vantar bara einhvern neista í þessar myndir, það vantar einlægnina, tilfinninguna. Þær eru bara umbúðir, formúla og stóð af fallegum leikurum. Sem betur fer eru þó til gimsteinar í stelpumyndasorpinu sem hægt er að halla sér að og þannig vill til að áðurnefndar kvikmyndir eru báðar aum tilraun Hollywood til að endurgera eina bestu stelpumynd allra tíma, sem er hin erkibreska og yndislega Love Actually. Bretarnir kunna þetta auðvitað og nægir að nefna Bridget Jones (fyrri myndin, í þeirri seinni er Bridget orðin allt of vitlaus) og Fjögur brúðkaup og jarðarför sem dæmi auk u.þ.b. allra mynda sem byggjast á sögum Jane Austen.

Í gegnum tíðina hafa líka fjölmargar fínar stelpumyndir komið frá draumaverksmiðjunni Hollywood. Í uppáhaldi hjá mér eru t.d. unglingamyndirnar Clueless, 10 Things I hate about you og Mean Girls (eftir snillinginn Tinu Fey). Svo má auðvitað nefna Sex&the City, ofurástardramað Notebook (fyrsta myndin sem braut múrinn og neyddi mig til að grenja með vinkonum mínum) og eldri myndir eins og Wedding Singer og Now&Then. En þetta er vandamálið. Vegna þess að ég veit að öðru hvoru mun ég hitta á góða stelpumynd sem lætur mér líða vel held ég áfram að plægja gegnum draslið. Sumar draslstelpumyndir hafa vissulega svolítið skemmtanagildi en vantar bara þennan neista sem fær mig til að verða mjúk og væmin að innan og brosa allan hringinn. una@mbl.is

Birtist sem föstudagspistill í Daglegu lífi Morgunblaðsins 26. febrúar 2010

2010-02-24T17:04:00.001Z

Með stjörnur í augum

Ég er svo heppin að vera umkringd útlendingum þar sem ég bý, því beggja vegna við heimili mitt eru hótel sem á veturna eru einnig nýtt sem íbúðir fyrir erlenda háskólastúdenta. Í nánd við fólk sem er á ferðalagi er alltaf einhver skemmtileg spenna í andrúmsloftinu sem einkennist af forvitni, áhuga fyrir umhverfinu og hreinni lífsgleði.

Utan við heimili mitt rekst ég daglega á hóp spenntra útlendinga sem stara opinmynntir á risastóra fjallajeppann sem er kominn að sækja þá og flytja þá upp á fjöll. Mér finnst alltaf gaman að ganga hjá og skynja spenninginn í fasi þeirra og eftirvæntinguna eftir að upplifa eitthvað nýtt. Það gleður mig að vera á hverjum degi umkringd fólki sem finnst mitt nánasta umhverfi spennandi og þess virði að taka myndir af. Þannig verður það aldrei hversdagsleikanum að bráð í mínum augum heldur.

Stundum sé ég túrista taka myndir af furðulegustu hlutum sem mér hefðu aldrei dottið í hug að líta tvisvar á, en það fær mig til að staldra við og minnir mig á að ég hef sjálf fengið skrýtnar augngotur frá heimamönnum í fjarlægum löndum þar sem ég hef gleymt mér við að taka myndir af fyndnum skiltum, skrýtnum farartækjum og fallegum trjám. Oft er sagt að gestsaugað sé glöggt og það upplifi ég reglulega í götunni minni. Um daginn var ég t.d. að koma úr bíó með vinkonum mínum þegar við tókum eftir trylltum norðurljósadansi á himninum. Það er óvenjulegt að sjá svo skýr og falleg norðurljós í miðri mengun borgarljósanna. Ég yppti samt sem áður öxlum og dreif mig heim að sofa.

Í götunni minni gekk ég hinsvegar í flasið á hóp erlendra stúdenta sem stóð á náttbuxunum í dúnúlpum og störðu upp í himininn með myndavélarnar á lofti. Á svölum hótelíbúðanna fyrir ofan húsið mitt stóð líka hópur útlendinga sem kæfði aðdáunaróp yfir hverju dansspori norðurljósanna. Ég hálfskammaðist mín að vera svona skeytingarlaus um það sem öllu þessu fólki fannst greinilega stórkostleg sjón, svo ég gekk inn á nærliggjandi róló og horfði á norðurljósin eins og ég væri að sjá þau í fyrsta skipti.

Hugurinn hvarflaði aftur til erfiðs ferðalags í næturrútu í Kína. Þar lá ég klukkutimum saman í loftlausu rými á svo þröngu fleti að liggjandi á bakinu gat ég ekki haft handleggina niður með síðunum. Ég hugsaði með mér að þessi nótt virtist ætla að verða endalaus þegar ég klöngraðist út á miðri leið til að aðstoða ferðafélaga minn sem var með magakveisu í vegkantinum. Þá varð mér það á að líta upp til stjörnubjartasta himins ævi minnar yfir kínverskri hásléttu og missti andann um stund.

Sömu hughrifum hef ég fundið fyrir í botni Hjaltadals þar sem myrkrið verður ansi svart, undir Jarlhettum, á Þingvöllum og stjörnubjartri Mosfellsheiðinni og nú síðast heima í götunni minni. Það getur þurft augu gestsins til að leiða manni í ljós að oft er nóg að líta aðeins upp til að heimurinn skipti um svip. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 24. febrúar 2010.

2010-02-19T17:28:00.004Z

Víkverji 29. september 2008

Fyrir tilviljun rakst ég á þennan Víkverja í gagnasafninu í vinnunni í dag. Ég skrifaði hann daginn eftir að Glitnir var þjóðnýttur. Ég gerði mér ekki almennilega grein fyrir því þá að þetta væri upphafið að kreppunni miklu á Íslandi, en það gleður mig að sjá það núna að hjá mér var þetta skemmtilegur dagur. Ég var búin að steingleyma því að sama kvöld skellti ég mér í bíó:

Víkverji skrifar

Mamma Mia, söngvamyndin sem skrifuð er í kringum ABBA-lögin sígildu, hefur verið stærsta menningarfyrirbrigðið á Íslandi síðustu þrjá mánuði. Víkverji hafði frá upphafi efast um að þessi mynd gæti virkilega staðið undir öllu þessu „hæpi“ og látið það mæta afgangi að sjá hana í bíó. Þangað til á mánudaginn. Ætlunin var að fá einhverja með sér á nýjustu mynd Coen-bræðra, Burn After Reading, en þegar maki Víkverja og nánustu vinir reyndust allir vera uppteknir, líklega við að naga neglurnar yfir sparifénu sínu eftir ótíðindi dagsins, varð niðurstaðan að Víkverji færi einn í bíó.

X X X

Þegar í miðasöluna var komið kom það Víkverja á óvart að sjá að Mamma Mia var enn auglýst í sýningu. Gat það verið eftir allan þennan tíma? Allt í einu varð það heillandi tilhugsun að geta gleymt Glitnismálinu ógurlega í smástund yfir skærum litum og björtum ABBA-söng, frekar en að brosa í kampinn yfir svörtum húmor Coen-bræðra. Víkverji var reyndar sannfærður um að hann væri sá eini á landinu sem hefði ekki séð þessa blessuðu mynd og því kom það honum á óvart þegar salurinn reyndist hálffullur þótt liðið væri á fjórða sýningarmánuð. Skýringin sagði sig sjálf eftir því sem leið á myndina.

X X X

Söngvamyndir eru reyndar alltaf furðulegar og það tekur smátíma að venjast því að fólk bresti á með söng í tíma og ótíma, en þegar maður kemst í sönggírinn er hægt að gleyma algjörlega armæðu hversdagsins, ef vel tekst til. Víkverji hefur sjaldan verið í betra skapi en kvöldið sem Glitnir var þjóðnýttur og íslenska hagkerfið riðaði til falls, þökk sé ABBA. Hann bókstaflega sveif á sænskum gleðitónum út úr bíóinu og óskaði þess reyndar undir lokin að hafa farið á „sing-along“-sýningu til að geta fengið útrás ásamt samlöndum sínum með söng í myrkum bíósalnum.

2010-02-19T17:08:00.000Z

Hnoðri í norðri verður að veðri

Veður eru válynd á Íslandi og jafnvel um hásumar geta þau skipast skjótt í lofti og verið hættuleg þeim sem ekki njóta skjóls fjögurra veggja. Engu að síður er Ísland útivistarparadís og með aðgát má njóta hennar allan ársins hring, jafnvel í slæmu veðri. „Það er ekkert til sem heitir vont veður, bara slæmur búnaður," segir líka frasinn og er ekki fjarri lagi, eða það reynir útivistarfólk allavega að sannfæra sjálft sig um því staðreyndin er sú að ef við biðum alltaf eftir rjómablíðunni væri ekki mikið farið út úr húsi hér á norðurhjara. Þetta finnst sumum hinsvegar alveg óskiljanlegt og eiginlega ófyrirgefanlegt að fólk skuli vera að „ana á fjöll um hávetur".

Slysin gera ekki boð á undan sér og geta orðið alls staðar í öllum veðrum. Þegar útivistarmaður dettur og fótbrýtur sig í snjókomu á Skarðsheiði virðist hann samt eiga mun minni samúð og tillitssemi inni hjá samborgurum sínum heldur en félagi hans sem dettur og fótbrýtur sig á Esjunni í júlí.

Í báðum tilfellum þarf að kalla eftir hjálp til að koma þeim aftur til byggða vegna þess einfaldlega að þegar slysin verða þarf hjálp, alveg óháð því hversu hátt það er yfir sjávarmáli og hvort hitinn er undir eða yfir frostmarki. Þeir sem heima sitja virðast hins vegar margir telja að Esjugöngumaðurinn óheppni eigi allt hið besta skilið, vegna þess að þá er sól (og vegna þess að Esjan er í hæfilegri fjarlægð frá stofugluggum borgarbúa) en Skarðsheiðarmanninum ætti hins vegar að senda reikninginn og helst setja hann í gapastokkinn í leiðinni vegna þess að hann hætti sér út úr húsi í lélegu skyggni.

Nú ætla ég ekki að gera lítið úr því að nauðsynlegt sé að fara varlega og stundum á einfaldlega enginn erindi út úr húsi þegar veðrið er hvað verst. En það er ekki hægt að stjórna náttúrunni og það lýsir heldur ekki miklum skilningi eða náungakærleik að segja að fólk geti bara sjálfu sér um kennt lendi það í slysi við útivistariðkun. Þeir sem virðast helst vilja loka hálendinu og girða náttúruna af til að koma í veg fyrir slys, sem þeir flokka helst sem óþarfa vesen, fara villur vegar. Það gera líka þeir sem vilja að útivistarfólki sé „refsað" með því að sekta það fyrir störf björgunarsveitarmanna eða hreinlega neita þeim um hjálpina. Það eina sem hefst með því er að fólk sem þarf á aðstoð að halda verður tregara til að kalla eftir henni. Björgunarsveitirnar okkar eru eitt það besta sem við eigum, einmitt vegna þess að þær eru skipaðar hæfu ástríðufólki sem hefur sjálft mikla reynslu af útivist í öllum veðrum og er tilbúið að bjóða fram aðstoð sína í sjálfboðavinnu. Mér er til efs að björgunarsveitirnar yrðu skilvirkari væru þær stofanavæddar og settar á fjárlög. Mér er líka til efs að björgunarsveitarfólk gæti setið hjá og neitað þeim sem deila áhugamáli þeirra um aðstoð í neyð. Í staðinn gerum við hin hvað við getum til að styrkja þær. Enda vitum við að hnoðri í norðri verður að veðri þótt síðar verði. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill föstudaginn 19. febrúar 2010.

2010-02-11T22:12:00.002Z

Sitt af hvoru tagi

Samtök atvinnulífsins, Félag kvenna í atvinnurekstri og Viðskiptaráð hafa komist að samkomulagi um þá stefnu að jafna hlut kynjanna í stjórnum fyrirtækja fyrir árið 2013, þannig að hlutur hvors kyns verði ekki undir 40%. Þóranna Jónsdóttir, framkvæmdastjóri »kvennabankans« Auðar Capital, rökstyður þetta m.a. með því að rannsóknir sýni fram á að stjórnunarhættir breytist þegar bæði kynin sitja í stjórn.Þ.e.a.s. fleiri taka virkan þátt í stjórninni og stjórnarhættir verða gagnsærri, nokkuð sem allir geta núorðið sammælst um að sé jákvætt.

Engu að síður er þetta umdeilt mál og margir eru algjörlega á móti því að verið sé að eyða tíma í að tala um og stefna sérstaklega að því að jafna hlut kynjanna. Það á nefnilega allt saman að gerast af sjálfu sér. Einhverra hluta vegna eru þeir alveg logandi hræddir um að úti í samfélaginu sé heil herdeild af vanhæfum konum sem muni nú flæða inn í stjórnir fyrirtækja í skjóli kúgunaraðgerða og hreinlega lama þau. Hvaðan koma allar þessar vanhæfu konur? Ég veit t.d. ekki betur en konur hafi verið í meirihluta háskólanema á Íslandi í á annan áratug?

Mér er annars minnisstæður félagsfræðitími sem ég sat í menntaskóla þar sem fjallað var um eðli kynjanna. Þar vorum við frædd um að drengir væru hvatvísir, ákveðnir og kappsamir en stúlkur hyggnar, vinnusamar og varkárar. Þetta fór eitthvað í taugarnar á okkur stelpunum í bekknum sem fannst þetta heldur einfeldningsleg fræði og óþægilega í takt við það viðhorf sem okkur fannst við stundum mæta í skólakerfinu: Að ef við stelpurnar stæðum okkur vel væri það vegna þess að við vorum duglegar og iðnar, en ef strákarnir stæðu sig vel væri það vegna þess að þeir voru einhvers konar snillingar frá náttúrunnar hendi. Ég var fegin að geta afgreitt þennan félagsfræðitíma á 40 mínútum, en sú varð ekki raunin því stuttu síðar endurtók hann sig á stærri skala í samfélagsumræðunni.

Þá voru nefnilega launatölur hæstráðenda í fjármálageiranum reglulegt tilefni umtals af ýmsu tagi. Þar á meðal veltu sumir því fyrir sér hvers vegna fáar eða engar konur væru á "ofurlaunum" ásamt þeim hópi óskadrengja íslensku þjóðarinnar sem mestur ljómi stafaði af. Svarið þótti einfalt. Konur höfðu bara ekki drifkraftinn til að ná æðstu stöðum. Þær skorti hörkuna, hvatvísina og áhættusæknina. Þegar fjármálageirinn hrundi þótti hins vegar alls ekki málefnalegt að draga fram þessi sömu rök og benda á að hugsanlega virkuðu þau líka í hina áttina. Það átti ekki að kyngera hrunið.

Persónulega er ég líka algjörlega frábitin svona eðlishyggju, í hvora áttina sem henni er beitt, enda er reynsla mín sú að flest annað en kyn fólks hafi áhrif á hvort ég á samleið með því eða ekki. En hvort sem fólk trúir á "kvenlæga" og "karllæga" stjórnunarhætti eður ei hlýtur að vera jákvætt að nýta hvort tveggja. una@mbl.is

Birtist sem Pistill í Morgunblaðinu 11. febrúar 2010.

2010-01-27T22:29:00.000Z

Nágrannagæsla

Nú er talað um að byggja upp nýtt og betra samfélag á Íslandi og uppræta meinin sem urðu því gamla að falli. Það er hollt að taka sjálfan sig stundum rækilega í gegn en það þarf líka að fara gætilega í sakirnar. Hér hefur mörgu verið snúið á höfuðið á stuttum tíma og þótt sumt sé til góðs blómstra öfgarnar ennþá, en með öfugum formerkjum þó. Fyrir stuttu var það mörgum mikið keppikefli að eiga pening, en þó umfram allt sýna öllum öðrum að þeir ættu pening. Nú er það akkúrat öfugt, sá sem ekki er stórskuldugur hefur sig hægan til að vekja ekki tortryggni og þeim sem með einhverjum undarlegum hætti tekst að eiga sparifé á bankareikningi er vænlegast að læðast með veggjum. Það er mikil áhætta fólgin í því þessa dagana að kaupa sér flugmiða án þess að geta útskýrt mál sitt. „Ég fékk ókeypis gistingu hjá ættingjum" eða „ég lifði bara á vatni og brauði og fór aldrei út að borða" eru afsakanir sem nauðsynlegt er að hafa á reiðum höndum spyrjist það út að maður hafi farið til útlanda í frí. Guð forði þeim sem á meira en aðrir og leyfir sér að njóta þess.

Síðasta haust gekk ég fram hjá glæpavettvangi í Stokkhólmi, þar sem peningaflutningabíll var rændur. Sænskur kunningi minn fræddi mig um að mikið væri um svona rán í Svíþjóð og kannski ekki skrýtið því „fólk samþykkir frekar að þú verðir ríkur með því að ræna peningaflutningabíl en með því að vinna þér peninginn inn sjálfur". Kannski eru þetta ýkjur, en síðar í sömu Svíþjóðarheimsókn heyrði ég samt sænskan embættismann tala á svipuðum nótum. „Þú uppskerð meiri virðingu ef þú færð fyrsta vinning í lottó en ef þú vinnur þig áfram til ríkidæmis," sagði hann.

Hvort sem þetta eru ýkjur eða ekki hef ég haft það óþægilega á tilfinningunni að Íslendingar séu farnir að feta æ meira í fótspor sænsku stereótýpunnar að þessu leyti, að halda að allir þeir sem eiga pening hafi eitthvað óhreint á samviskunni. Enn er til fólk á Íslandi sem er ríkt en á þessu furða sumir sig eins og það sé eitthvað slæmt að við séum þó ekki öll föst í fátæktargildrunni. Nágrannagæslan fer vaxandi því við gætum þess vandlega að enginn komist upp með að stækka við sig, fara til útlanda eða kaupa sér nýjan bíl án þess að almannarómur veki athygli á því að þessir peningar geti varla verið fengnir með heiðarlegum hætti. Rætnar raddir fljúga af stað um leið og peningalyktin finnst og dómurinn fellur: Auðmaður!

Á einhverjum tímapunkti hættum við að eiga milljónamæringa og fórum að eiga auðmenn. Það var um svipað leyti og menn fóru að hafa milljarða á milli handanna í stað milljóna. Í dag eru fáir eftir sem eiga milljarða en nú virðist þurfa miklu minna til að vera stimplaður auðmaður, bara svo lengi sem þú átt meira en hinn skuldugi meðalmaður. Og eitt er víst, þú átt það alveg örugglega ekki skilið. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 27.janúar.

2010-01-25T17:42:00.013Z

Bækur lesnar á árinu 2009

Ég hef alltaf ætlað að halda skrá jafnóðum skrá yfir þær bækur sem ég les og umsagnir um hvernig mér hafi líkað þær. Öðru hvoru hefur mér tekist að gera þetta, byrjaði að skrifa þetta inn í dagbók fyrir nokkrum árum, en mér hefur ekki haldist vel á því svo nýja tilraunin er að gera þetta á blogginu og sjá hvort ég geti betur haldið utan um það hér.
Hér er listinn yfir bækur sem ég man eftir að hafa lesið á árinu 2009. Þetta er ekki gert jafnóðum og því vantar eflaust eitthvað inn í sem ég man ekki eftir. Umsagnir hef ég heldur ekki skrifað en bæti þeim kannski inn í síðar.
Það er gert til hægðarauka vegna þess að ég veit það af reynslunni að þótt bestu bækurnar lifi alltaf með manni þá kemur það fyrir að nokkrum árum síðar man ég ekki hvort ég las ákveðna bók eða ekki, hvort ég kláraði hana eða gafst upp á miðri leið eða hvort mér fannst hún alveg frábær eða bara sæmileg.

1. Myrká, Arnaldur Indriðason

-Ágæt.
2. Vetrarborgin, Arnaldur Indriðason

-Ásamt Sonum duftsins sú sísta af bókum Arnalds sem ég hef lesið

3. Harðskafi, Arnaldur Indriðason
-Nokkuð góð, ég var sæmilega spennt yfir henni og fann til samúðar með persónum.
4. Dauði trúðsins, Árni Þórarinsson
-Nokkuð skemmtileg, forvitnileg flétta og viðkunnanlegar týpur. Ég hafði sérsaklega gaman af því að lesa lýsingar af blaðinu fyrir sunnan þar sem ég sá minn eigin vinnustað ljóslifandi fyrir mér.
5. Híbýli vindanna, Böðvar Guðmundsson
Frábær, átakanleg, falleg, fyndin, fróðleg, ógleymanleg. Skyldulesning!
6. Lífsins tré, Böðvar Guðmundsson
Ögn síðri en Híbýli vindanna en samt líka frábær.
7. Enn er dagur, Böðvar Guðmundsson
Nýjasta bókin hans Böðvars og ég var mjög ánægð með hana. Þetta er söguleg skáldsaga eins og hinar tvær og Böðvar gerir sögusviðinu mjög góð skil. Aðalpersónan er fremur atkvæðalítil en utanaðkomandi aðstæður og átök í heiminum gera það að verkum að líf hans verður ótrúlega dramatískt.
8. Þar sem djöflaeyjan rís, Einar Kárason
9. Ofsi, Einar Kárason
Frábær, Einar er snillingur og gefur ótrúlega skemmtilega sýn á Sturlungaöldina.
10. Steiktir, grænir tómatar, Fannie Flagg
11. Prinsessan á Bessastöðum, Gerður Kristný
12. Íslandsförin, Guðmundur Andri Thorsson

Nokkuð góð bara, gaman að ferðast í huganum um Ísland þessa tíma og sjá það með augum aðkomumans. Fínasta flétta líka.
13. Orðspor, Gunnar Hersveinn
14. Fundið fé, Jens Lepidus

Góð spennusaga og gefur satt að segja fína innsýn inn í átakalínur skandinavískra undirheima. Gefur manni hugmynd um hvers gæti verið að vænta í íslenska glæpakúltúrnum.
15. Krosstré, Jón Hallur Stefánsson

Þokkalegur þriller en frekar óminnisstæður.
16. Sumarljós og svo kemur nóttin, Jón Kalman Stefánsson
17. Himnaríki og helvíti, Jón Kalman Stefánsson
18. Snarkið í stjörnunum, Jón Kalman Stefánsson
-Ágæt, ljóðræn eins og falleg eins og skrif Jóns eru jafnan en hann kemst ekki á sama flugið og í seinni bókum sínum.
19. Þúsund bjartar sólir, Khaleid Hosseini
20. Hálmstráin, Magnús Sigurðsson
21. Heim til míns hjarta, Oddný Eir Ævarsdóttir
22. Minnisbók, Sigurður Pálsson
-Alveg frábær. Greip hana til að lesa eitthvað yfir kakóbolla á Súfistanum, endaði á að kaupa hana því mig langaði svo að lesa áfram. Fékk mig til að skella upp úr og stemningslýsingarnar frá París á 8. áratugnum eru heillandi.
23. Veröld sem var, Stefan Zweig
-Varð samstundis ein af mínum allra uppáhalds bókum. Ég tók hana á bókasafninu en stóð mig sífellt að því að vilja undirstrika eitthvað í henni. Þessi bók er full af visku og speki og hún setur lífið í samhengi við söguna. Maður þekkir sögulegar staðreyndir heimsstyrjaldanna en þarna lýsir Stefan Zweig því hvernig tíðarandinn, menningin og hugsun fólks breyttist. Nokkrum mánuðum eftir að ég skilaði henni á bókasafnið var hún endurútgefin í fyrsta skipti í mörg ár og ég hljóp út og keypti hana, þetta er bók sem mig langar að geta gripið til.
24. Konur, Steinar Bragi
25. Twilight, Stephenie Meyer
26. Karlar sem hata konur, Stieg Larsson
27. Stúlkan sem lék sér að eldinum, Stieg Larsson
28. Nafn rósarinnar, Umberto Ego
29. Aska, Yrsa Sigurðardóttir

2010-01-13T17:15:00.000Z

Landið faðminn breiðir

Svartir janúardagar eru þungir á sálinni. Það er skrýtið hvaða áhrif þetta blessaða skammdegi getur haft á annars léttlyndasta fólk. Sjálfri líður mér eins og vekjaraklukkan og alheimurinn hafi tekið höndum saman í stórfelldu samsæri gegn mér þegar hringingin rekur mig á fætur á morgnana. Janúar er erfiðasti mánuður ársins að þessu leyti því þrátt fyrir að daginn sé tæknilega séð tekið að lengja verður myrkrið allt í einu svo svart þegar jólaljósin slokkna og næsta tilhlökkunarefni er í sex mánaða fjarlægð: sumarið.

Ó elsku íslenska sumar, hvað ég þrái þig heitt. Eftir að gjaldeyrishöft og gengishrun hertóku Ísland og færðu það með einhverjum hætti mun norðar á bóginn og fjær umheiminum en það hafði nokkurn tíma áður verið hefur mér oft orðið hugsað til þess hvað ég er heppin að það skuli þó að minnsta kosti vera hér sem ég sit föst í gjaldeyrishöftunum. Hér þar sem ferðaþráin hefur þrátt fyrir allt næg tækifæri til að fá útrás þótt ekki sé það utan landsteinanna. Ekki síst get ég yljað mér við þessa hugsun nú í verstu skammdegisþyngslunum þegar tilhlökkunin til sumarsins heldur í manni lífinu.

Ég get ekki gert upp við mig hvert mig langar mest til að fara þetta árið; á Hornstrandir eða Austfirði? Í Þjórsárver eða Lónsöræfi? Núpsstaðaskógur eða Langisjór, Herðubreiðarlindir eða Tröllaskagi? Eða að Fjallabaki, þar sem ég get endalaust farið og alltaf fundist ég vera að sjá heiminn í fyrsta skipti enda ber landslagið því vitni að skaparinn hafi verið í trylltu skapi þegar hann galdraði það fram. Ég veit að ég kemst ekki yfir allt saman þetta sumarið en get huggað mig við að eiga nóg framundan næstu sumur á eftir.

Það má vera að það sé klisja, en staðreyndin er sú að kreppan er aldrei fjarlægari en á fjöllum. Hvernig er líka hægt að hugsa um peninga eða skuldir þegar öræfin blasa við og skynfærin bregðast þér: þá er ekki fullnægjandi að sjá fegurðina, þig langar líka til þess að synda í fegurðinni, gleypa hana, faðma fegurðina, syngja hana, vera hluti af henni. Ég hef alltaf fundið til með þeim Íslendingum sem njóta ekki náttúrunnar hér því hún er það besta sem við eigum og án hennar væri þetta harla lítt spennandi sker að búa á. Reykjavík er ekki sérstaklega skemmtileg borg eða falleg. Þær eru margar borgirnar í öðrum löndum sem skáka Reykjavík í þeim efnum enda væri ég sennilega löngu flutt héðan burt ef borgarlífið væri það eina sem þetta land hefði upp á að bjóða, hvað þá í þessu blessaða skammdegisslabbi.

Það er svolítið erfitt að vera Íslendingur þessi dægrin, þegar heiðarleiki okkar er umdeildur á heimsvísu, við erum slypp, snauð og hrakin og svo skammdegisþunglynd í ofanálag. Það er aðeins ein leið til að vinna sig upp úr svoleiðis ástandi og það er að hafa eitthvert markmið til að stefna að og hlakka til. Til skamms tíma litið er það sumarið, til lengri tíma bjartari tíð. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 13. janúar 2010.

2009-12-30T17:18:00.000Z

Hvar ertu?

Bráðum er árið 2009 að baki og vilja þá margir meina að fyrsti áratugur nýs árþúsunds sé liðinn. Minnug hinna miklu rifrilda sem urðu í árslok 1999 og enduðu með því að flestir sættust á að aldamótin væru sannarlega ekki fyrr en í lok ársins 2000, þegar 2000 árum væri endanlega lokið, þá á ég erfitt með að koma því heim og saman að áratugurinn sé fylltur nú 9 árum síðar. En gott og vel, þetta er smávægilegt skilgreiningaratriði sem fær að víkja fyrir þörfinni sem við höfum núna á því að gera sjálf okkur upp og skilgreina tímabil sem óhjákvæmilega er lokið með hvelli, óháð öllum dagatölum. Árið 2000 var spenna í loftinu. Þetta voru einhvern veginn stærri tímamót en áður. Nýtt árþúsund var hafið og framtíðin var mætt á staðinn. 20. öldin hefur stundum verið kölluð öld öfganna en ef marka má fyrstu ár þeirrar 21. er öfgunum hvergi nærri lokið.

Ég man eftir að hafa stundum hugsað með mér í einhverjum hégóma þegar ég var barn að það hefði verið skemmtilegra að vera uppi á öðrum tímum þegar stóru atburðirnir í sögunni voru að gerast; umbyltingar, nýir straumar og dramatískir atburðir. Mig langaði til að fá líka að upplifa atburði sem greyptust svo inn í vitund fólks að það myndi alla ævi hvar það var statt þegar það frétti af þeim, en grunaði auðvitað ekki um hvað ég var í raun að biðja. 21. öldin var varla hafin þegar einn af dramatískustu atburðum mannkynssögunnar hingað til átti sér stað: árásin á Bandaríkin 11. september. Aldrei mun ég gleyma því þegar ég sá fólk stökkva út úr brennandi háhýsi í beinni útsendingu, en ég vildi gjarnan að það hefði aldrei gerst.

Einhvern tíma heyrði ég að spurning 21. aldarinnar væri „Hvar ertu?" Þar til fyrir stuttu var aldrei nokkurn tíma ástæða til að spyrja þessarar spurningar nema í feluleik. Með komu farsímanna og netsins er hinsvegar hægt að spjalla á rauntíma yfir heimshöfin án þess að hafa hugmynd um hvar viðmælandinn er staddur. „Hvar ertu?" spyr umhyggjusöm móðir á Íslandi. „Ég er hérna við landamæri Laos og Búrma," svarar frumburðurinn um hæl. Heimurinn hefur minnkað enn meira þennan áratug og upplýsingasamfélagið hefur blómstrað með hjálp tækninnar. „Penninn" er orðinn rafrænt vopn í höndum mun fleiri og fjölmiðlun orðin fjölmennari en nokkru sinni. Á hinn bóginn hefur eftirlitssamfélagið tvíeflst með hjálp þessarar sömu tækni og vegið hefur verið að persónufrelsinu vegna óljósrar en alltumlykjandi hryðjuverkaógnar. Þegar framtíðin átti að byrja um aldamótin byrjaði líka þenslan, neyslan, uppbyggingin og einkavæðingin. Það er ótrúlegt að hugsa til þess hvað þetta hefur í raun verið stutt tímabil og atburðarásin hröð, miðað við hvað afleiðingarnar eru afdrifaríkar, ekki síst hér á Íslandi. Fyrsti áratugur 21. aldarinnar hefur með sanni verið öfgafullur, hvort sem honum er lokið enn eða ekki og svo er að sjá hvernig okkur farnast á þeim næsta. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 30. desember 2009.

2009-12-24T11:36:00.002Z

Jól með blæbrigðum

Nú er Þorláksmessa og jólin alveg að koma, en veislan er reyndar löngu byrjuð með jólahlaðborðum, möndluboði, smákökubakstri og glöggi á aðventunni. Það koma alltaf jól þótt annað bregðist og alltaf eru þau eins, með örlitlum blæbrigðum. Í vikunni las ég að kaupmáttur launa hafi ekki verið lægri síðan í árslok 2002. Ég reyndi því að rifja upp hver lífsgæði mín voru árið 2002. Það tók reyndar ekki langan tíma, ég fletti upp í dagbókinni minni frá 5. janúar 2003 þar sem ég hafði skrifað: „Árið 2002 var mér gott á flestan hátt og eflaust mun ég minnast þess með söknuði á harðari tímum." Kaupmátturinn virðist því ekki hafa háð mér verulega.

Athyglisverðara finnst mér reyndar að ég skuli hafa búist við því árið 2002 að þurfa síðar að takast á við þrengri kost, því fáeinum misserum seinna var ég orðin svo góðærisglöð að mér flaug ekki lengur í hug að það gæti nokkru sinni harnað í ári. Þjóðhagsspá gerir ráð fyrir að á næsta ári förum við 10 ár aftur í tímann, kaupmáttur verði þá svipaður og árin 1999- 2000. Seint mun ég fagna rýrnandi kaupmætti, en til samanburðar er þó ágætt að hafa í huga að frá 1990 til 2007 jókst kaupmáttur um 71%. Meðalmaðurinn ætti því að geta bitið á jaxlinn, komist í gegnum þessa niðursveiflu og jafnvel séð af einhverju til þeirra sem minna mega sín.

Svo ég tali fyrir sjálfa mig þá man ég allavega ekki betur en að jólin hafi komið á mínu heimili bæði árin 1999 og 2002, jafnvel fyrr líka, og alltaf verið góð, þótt gjafahrúgan undir trénu hafi stundum verið rýrari en áður og tréð misglæsilegt. Ég minnist reyndar eins jólatrés með sérstakri hlýju, það var einhvern tímann um miðjan 10. áratuginn þegar það voru hálfgerð kreppujól hjá fjölskyldunni. Á Þorláksmessu voru mamma og pabbi á síðustu metrunum að redda því sem redda þurfti og undir miðnætti kom jólatréð í hús. Það var ekki mikið fyrir augað, greyið, enda hafði það hímt úti í horni á einhverjum gámi og fengist á afsláttarverði rétt fyrir lokun þegar sýnt þótti að enginn vildi sjá það. Við tók það verkefni að lappa upp á skrípið svo það væri húsum hæft, en vandamálið var að það var ekki fallega samhverft eins og jólatré „eiga" að vera heldur vantaði nánast alveg aðra hliðina á það. Með hjálp sagar, líms, borvélar og snærisspotta tókst okkur hinsvegar að jafna dreifingu trjágreina og útkoman var snoturt lítið tré með risastóran karakter, sannkallað stofustáss.

Á morgun koma svo jólin enn einu sinni og ég er þegar dottin í ofneysluna. Það er ekki laust við að maður fyllist örlitlu samsviskubiti yfir því núna, vitandi að jólin eru magrari hjá mörgum og vitandi að peningunum væri eflaust betur varið í sparnað en konfekt. En eftir það sem á undan er gengið eigum við skilið að vera svolítið góð við okkur sjálf og hvort annað á þessum dimma árstíma. Þeir sem þurfa frekari réttlætingu geta hugsað sem svo að það skiptir í raun ekki máli hvað þú borðar á milli jóla á nýárs, heldur á milli nýárs og jóla. una@mbl.isBirtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 23. desember.

2009-12-17T15:03:00.003Z

Skammtafræðilegt tímaflakk

Tímaferðalög eru einhver mest heillandi vísindaskáldskapur sem til er og uppspretta endalausra heilabrota. Þess vegna eru ormagöngin svo heillandi í Star Trek og þess vegna hef ég ákveðið að fylgjast með þáttunum Flash Forward á RÚV. Ég á mér samt uppáhaldsfantasíuþætti sem fjalla um tímaflakk, Qantum Leap sem voru framleiddir á árunum 1989-1993 og sýndir hér á sínum tíma. Þar segir frá vísindamanninum Sam Beckett sem festist á stöðugu tímaflakki vegna tilraunar sem fer úrskeiðis. Sam reiðir sig á upplýsingar frá tölvuheilanum Ziggy, sem á þeim tíma hefur þótt framúrstefnuleg upplýsingaveita en við vitum í dag að er internetið. Stundum liggja leiðir hans og sögufrægra persóna og atburða saman, t.d. rekst hann á barnungan Michael Jackson og æfir með honum nýstárleg dansspor. Í einum þætti kemur hann lögreglu fyrir tilviljun á sporið um Watergate-hneykslið. Hann hjálpar ungum Buddy Holly að semja lagið Peggy Sue og ræðir um lífið á þjóðveginum við uppreisnargjarna ungmennið Jack Kerouac.

Auðvitað eru margar gloppur í plottinu, enda eru tímaferðalög svo dásamlega flókin að það er endalaust hægt að velta þeim fyrir sér.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu fimmtudaginn 17. desember 2009.

2009-12-04T13:46:00.008Z

Lífið í landinu kalda

„Ég fæ alltaf svo skrýtna mynd í hugann þegar ég heyri þennan sálm,“ sagði amma og staldraði við um stund. Við vorum í eldhúsinu heima hjá mér í okkar árlega smákökubakstri, þegar amma hjálpar mér að fá jólalykt í húsið, en undir hljómaði sálmurinn Faðir andanna eftir Matthías Jochumsson. Amma sagði mér frá því hvernig hún man fyrst eftir þessum sálmi. Það hefur sennilega verið árið 1938, því hún var um 10 ára gömul, heima hjá sér að Kletti í Kollafirði.

Á fjöru fellur mikið út úr Kollafirðinum og þennan dag, um hásumar, var amma eitthvað að bardúsa úti þegar hún heyrði mikinn söng bergmála inn allan fjörðinn. Þetta reyndist vera pósturinn Gunnar, sem var einfættur því hann hafði fengið berkla í annan fótinn sem þurfti að taka af við hné. Pósturinn einfætti kom ríðandi á hesti sínum eftir leirunum og söng hástöfum um föður andanna, frelsi landanna og ljósið í lýðanna stríði svo glumdi á milli fjallanna. Seinna man amma reyndar líka vel eftir þessum sálmi því hann var víst alltaf spilaður í lok útvarpsmessunnar á meðan heimsstyrjöldinni stóð, sem hugvekja, enda á textinn vel við andrúmsloftið sem þá hefur án efa verið ríkjandi á Íslandi og víðar.

Faðir ljósanna
lífsins rósanna
lýstu landinu kalda.
Vertu oss fáum
fátækum smáum
líkn í lífsstríði alda.

Þessi mynd af einfætta póstinum Gunnari á hestinum sínum fyrir 70 árum kemur samt enn alltaf í hugann á henni ömmu þegar hún heyrir sálminn sunginn og mér raunar líka því ég sé hann ljóslifandi fyrir mér eins og amma lýsti honum. Mér er reyndar þessi heimur hennar ömmu, sem eitt sinn var veruleikinn á Íslandi en er ekki til lengur, oft mjög hugleikinn og ekki síst undanfarið ár. Í gær sátum við amma og sötruðum te saman og enn varð henni hugsað til hljóðburðarins inn Kollafjörðinn, því hún man enn hversu spennt þau systkinin urðu þegar díselskellirnir heyrðust í bátnum sem færðu þeim vörur úr kaupfélaginu. Það gerðist reyndar ekki oft, því ólíkt neysluháttum okkar ömmu beggja í dag var bara farið tvisvar sinnum á ári í verslun, að hausti og að vori. Enda voru allar samgöngur á sjó og mikil fyirrhöfn að selflytja vörur inn og út af reikningi hjá Kaupfélaginu í Flatey á Breiðafirði heim að bænum.

Ég held að amma hafi ekki endilega talið að það væri nein sérstök kreppa á þessum árum, svona var bara lífið. Í dag upplifum við kreppu, sem felst fyrst og fremst í því að fara frá því að búa við eina mestu velsæld og ríkidæmi í heiminum yfir í að hafa það aðeins verra. Ég held að við lifum það af. una@mbl.is

Birtist fyrst sem Pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 2. desember

2009-11-27T11:28:00.002Z

Á föstudegi - Argalapper

Þær stundir koma í lífi okkar allra að ást okkar á náunganum víkur tímabundið fyrir óþoli. Auðvitað er farsælast að elska náunga sinn eins og sjálfan sig og með þessa ást og umhyggju að leiðarljósi sé ég mig stundum knúna til að...jah...leiðrétta hegðun náunga míns á uppbyggilegan hátt. Svíar hafa öðrum þjóðum fremur fullkomnað þá list að hnýta pent í nágranna sína á hátt sem á ensku myndi kallast „passive agressive". Svíar eru auðvitað allra víkinga dannaðastir, en það þýðir þó ekki að undir allri jafnaðarmennskunni kraumi ekki innibyrgð bræði. Þegar bræðin brýst út fá Svíarnir kurteislega útrás fyrir hana með því að senda svo kallaða arga lapper á nágranna sinn. Nafnið er lýsandi því þeir eru einmitt það, argir miðar.

Á stigagangi í blokk einni í Stokkhólmi mátti nýlega sjá þennan reiðimiða: „Kæri nágranni, það er mér ráðgáta hvers vegna þú bíður alltaf með að nota höggborinn þar til eftir klukkan 20.05 á kvöldin. Ef þú sérð þig knúinn til að halda þessu áfram fæ ég kannski að banka upp á hjá þér við tækifæri með tveimur albönskum félögum mínum. Þá getum við séð hvort þú ert í stuði til að ræða húsreglurnar. Við heyrumst og sjáumst, þinn granni." Skýrari gætu skilaboðin varla verið og þó er öllum kurteisisreglum fylgt, að mestu leyti. Ergelsisskeyti sem þessi eru svo algeng í Svíaríki að þau eru orðin hálfgert listform sem er m.a. safnað til sýningar á vefsíðunni www.argalappen.se.
Íslendingar eiga það ekki síður til en Svíar að vilja vísa náunga sínum til betri vegar, en ég er hrædd um að þeir hafi ekki náð sömu formfágun og þeir sænsku. Sjálf hef ég um árabil stundað það að senda skilaboð á þá samborgara mína sem misbjóða mér með hegðun sinni, einkum þegar kemur að því að leggja í stæði, eða öllu heldur skilja bílinn eftir hvar og hvernig sem er án tillits til annarra. Ég skal viðurkenna að oft freistar það mín að eitra þessi skilaboð með formælingum áður en ég smeygi þeim undir rúðuþurrku þess tillitslausa. Mér hefur tekist að stilla mig en það dugar þó ekki til, því stundum grípa aðrir og óheflaðri siðapredikarar fram fyrir hendurnar á mér.

Það gerðist til dæmis einu sinni þegar ég reyndi að ala upp sportbílaeiganda sem lagði fína bílnum sínum þvert á allar bílastæðalínur í Smáralindinni. Ég skildi eftir kurteislega kveðju á framrúðunni: „Kæri bílstjóri, vinsamlegast lærðu að leggja, kær kveðja." Ég var hins vegar varla sest aftur inn í eigin bíl þegar tvær miðaldra konur gengu fram hjá sportbílnum. Þær stöldruðu við reiðimiðann minn, ráku upp miklar hláturrokur en svo dró önnur þeirra upp penna og krotaði eitthvað. Svo litu þær flóttalega í kringum sig og stukku burt. Ég læddist auðvitað upp að sportaranum aftur og sá að aftan við penu skilaboðin mín höfðu þær bætt risastórum stöfum: „FÍFLIÐ ÞITT!!" Hvort sem sænska leiðin eða sú íslenska er valin mæli ég með notkun reiðimiða til upprætingar hinna ýmsu samfélagsmeina. una@mbl.is
Birtist sem föstudagspistill í Daglegu Lífi Morgunblaðsins 27. nóv. 2009.

2009-11-18T13:32:00.001Z

Tungumálið okkar

Eitt vinsælasta umræðuefnið á degi íslenskrar tungu er spilling tungunnar tæru í munni unga fólksins. Miðað við það sem ég heyrði í umræðum á þessum mæta hátíðisdegi í ár geta yngsta kynslóðin og sú elsta víst ekki lengur átt samskipti í fermingarveislum því þær skilja ekki hvor aðra. Margir hafa áhyggjur af framtíð íslenskunnar í meðförum unga fólksins og er það m.a. rökstutt þannig að unglingar geti ekki lengur lesið bækur Halldórs Laxness því þeir skilji hvorki stafsetninguna né orðaforðann og gefist því upp.
Fyrir nokkrum árum var safn verka Halldórs gefið út með hefðbundinni stafsetningu, m.a. í tilraun til að höfða til ungs fólks. Bækur nóbelsskáldsins virðast stundum vera notaðar sem mælikvarði á vitsmuni fólks og andlega getu en ég sé ekki ástæðu til að hafa áhyggjur þótt Atómstöðin eða Salka Valka séu ekki efstar á óskalista allra unglinga. Í fyrsta lagi er það rangtúlkun að sérviskuleg stafsetning sé unglingunum fyrirstaða. Ég sé ekki betur en þau hafi gott auga fyrir og eigi auðvelt með að lesa furðulegustu stafsetningu, styttingar og afbakanir miðað við þeirra eigið ritmál á netinu, það vantar ekki.

Á hinn bóginn mættu þessir áhyggjufullu unnendur íslenskunnar spyrja sig hvort það sé sanngjarnt að ætlast til þess af unglingum í dag að þeir samsami sig stéttabaráttu og pólitík fjórða áratugar síðustu aldar þegar þeir eiga í mesta basli með að skilja sjálfa sig. Sjálf var ég mikill lestrarhestur sem krakki en þegar á mig fóru að vaxa brjóst fékk ég að heyra að það væri nú synd, fyrst ég væri svona dugleg að lesa, að ég læsi ekki alvörubækur. Ekki þessar barnabækur alltaf hreint. Ég tók mig því til 13 ára og þrælaði mér í gegnum Sölku Völku, en allt þetta tal um bolsévika fór fyrir ofan garð og neðan hjá mér.

Ég ákvað því að ég væri ekki alveg tilbúin í þetta ennþá og sem betur fer segi ég, því það þýddi að ég átti Sjálfstætt fólk til góða seinna þegar ég hafði forsendur til að njóta hennar og leyfa Halldóri að snerta alla mina tilfinningastrengi. Ég veit það hins vegar fyrir víst að margir jafnaldrar mínir sem voru látnir lesa Halldór í grunnskóla eru enn sannfærðir um að bækur hans séu hundleiðinlegar, þannig lifa þær í minningu þeirra sem ekki hafa lagt í þær aftur.
Lestur er stór hluti þess að rækta með sér málvitund og orðaforða en ef ætlunin er að hvetja börn og unglinga til lestrar er vænlegra til árangurs að beina að þeim lesefni við þeirra hæfi en ekki ætla þeim um of. Þótt heimsbókmenntirnar höfði ekki til þeirra við fermingu er ekki þar með sagt að þau njóti þeirra ekki síðar ef þeim lærist á annað borð að njóta þess að lesa.
Og hvað varðar meðferð þeirra á tungumálinu okkar er sjálfsagt að benda þeim á það sem réttara þykir en ástæðulaust að hafa áhyggjur þótt þau kryddi netsamtöl með furðulegum ritstíl og afbökuðum orðaforða, enda er það auðvitað alkunna að ekkert orð er skrípi ef það stendur á réttum stað. una@mbl.isBirtist fyrst í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 18. nóvember.

2009-11-06T21:46:00.002Z

Hvorki sakbitin né sæl

Ég sakna þess að eiga mér enga sakbitna sælu í sjónvarpinu lengur. Það er bara ekkert sjónvarpsefni sem ég get laumast til að njóta í laumi þrátt fyrir hallærislegheit. Þegar kemur að sakbitinni sælu er ég sérstaklega veik fyrir hugljúfum fjölskylduþáttum sem gerast í bandarískum smábæ, helst einhvers staðar uppi í fjöllum. Fjölskyldudramað Everwood, sem sagði frá lækninum Andy og börnum hans, var því í sérstöku uppáhaldi, þótt ég hafi kannski ekki séð ástæðu til að flíka því.

Önnur jafnvel enn sakbitnari sæla var kristilega sápuóperan 7th Heaven sem sagði frá hversdagslífi sjö manna prestsfjölskyldu og hundinum þeirra á 10. áratugnum. Gullmoli. Skjáreinn var í miklu uppáhaldi hjá mér þegar sýndir voru bæði 7th Heaven og önnur sakbitin sæla, gömlu seríurnar af Beverly Hills. Báðar þáttaraðir áttu það sameiginlegt að í hverjum þætti var eitthvert siðferðislegt vandamál krufið á uppbyggilegum nótum, t.d. ósannindi, áfengisneysla, kynlíf fyrir giftingu eða prófsvindl og alltaf spennandi að fylgjast með í hvaða búning boðskapurinn var klæddur. Ég veit bara ekkert hvernig ég á að haga mér þegar þetta er ekki að finna á skjánum.

Birtist fyrst sem Ljósvaki í Morgunblaðinu fimmtudaginn 5. nóvember 2009

2009-11-05T10:35:00.004Z

Ferskt loft

Hollensk vinkona mín lýsti því eitt sinn fyrir mér hvað hún væri stolt af því hvað landið hennar hefði lagt af mörkum í mannkynssögunni, og reyndar ekki síður fótboltasögunni, miðað við hvað þjóðin væri nú lítil. Í Hollandi búa rúmlega 16 milljónir manna. Fram til þessa hafði ég ekki litið á Hollendinga sem smáþjóð en með tilliti til grenndar þeirra við risaþjóðirnar Þýskaland, Frakkland og Bretland er kannski skiljanlegt að þeir skynji smæð sína. Ég sá samt á vinkonu minni að mér tókst að koma þessari skynjun hennar á umheiminum úr jafnvægi þegar ég útskýrði fyrir henni nákvæmlega hversu ofboðslega lítið Ísland er. Þeir eru margir sem telja sig vera frá litlu landi án þess að gera sér grein fyrir að svo lítill hópur sem Íslendingar eru geti virkilega talist vera þjóð, enda kannast sjálfsagt flestir Íslendingar við spurningaflóð forviða útlendinga þegar þeir reyna að ná utan um það hvernig svona lítið samfélag geti virkað. Sjálf hef ég vanalega vísað þessu á bug eða slegið því upp í grín, enda hef ég hingað til frekar upplifað það sem fyndið og jafnvel krúttlegt að búa í svona litlu samfélagi. Það er ekki fyrr en núna sem það er fyrst farið að renna upp fyrir mér hvað það þýðir.

Þegar vanhæfni stjórnmálamanna afhjúpaðist og eins þegar rannsóknin á bankahrunin tók að skríða af stað og tengslaflækjan, skyldleikasúpan og bræðraböndin hertust í rembihnút spurðu sig margir hvort það væri ekki eitthvert annað, hæft fólk sem gæti stigið fram og tekið við. Er enginn annar? Enginn annar? Enginn? Svo runnu á mann tvær grímur þegar raunveruleikinn varð ljós. Það er enginn annar.

Það eru bara við og við erum þrjú hundruð þúsund og það er á mörkunum að við getum staðið undir því að reka samfélag. Endurnýjunin og umbyltingin varð líka hálf endaslepp. Síðan eru liðnir nokkrir mánuðir og aftur er farið að tala um hugsanleg stjórnarslit og gömlu stjórnarflokkarnir rjúka upp í vinsældum aftur. Sama gamla tóbakið fyllir vitinn svo ég fæ köfnunartilfinningu. Íslenskt samfélag er kassi með fjórum veggjum sem við hlaupum á til skiptis og ekkert breytist. Völdin skipta um sömu hendurnar aftur og aftur, fram og til baka, og ekkert breytist. Um stund var eins og glitti í útgönguleið í einu horninu og ferska loftið streymdi inn með fyrirheit um eitthvað nýtt en á þröskuldinum skall hurðin aftur svo við stöndum í sömu sporum og áður, innmúruð. Stundum grípur mig viðþolslaus þörf til að brjóta mér leið í gegnum þessa steypu og út úr kassanum, reka þó ekki væri nema bara nefið út fyrir og taka nokkur andköf. Svo næ ég andanum aftur og stilli mig.
Sennilega er rétta leiðin ekki að snúa baki við þessu öllu heldur reyna að losa hnútinn og brjóta niður múrana innan frá

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 4. nóvember 2009.

2009-10-23T15:33:00.000Z

Hressandi mánudagsmisþyrming

Það getur verið varasamur formáli fyrir draumaheiminn að horfa á Ríkissjónvarpið. Á mánudag kveikti ég í sakleysi mínu á Rúv og sá þar stelpu á mínum aldri sem hafði verið strengd upp með keðju í hlöðu þar sem verið var að pynta hana, en þess á milli var hún geymd í búri inni í helli. Þetta var þátturinn Criminal Minds, og áður en honum lauk var búið að búta nokkrar jafnöldrur mínar niður með öxi eftir að þeim hafði verið misþyrmt á alla mögulega vegu. Í fyrrakvöld kveikti ég aftur á Rúv og sá þar aftur stelpu á mínu reki sem var einmitt líka í einhverju búri úti í skógi öll lemstruð að berja hníf í vegg. Þetta var skilst mér sænsk hryllingsmynd en ég meikaði ekki að horfa á hana. Þeir eru ótrúlega margir þessir þættir á Rúv þar sem er alltaf verið murka lífið úr stelpum eins og mér á einhvern viðbjóðslegan hátt. Rúv má alveg eiga það að þetta er yfirleitt vandað sjónvarpsefni, vel skrifað og svona, en ég verð að viðurkenna að það tekur á taugarnar mínar að horfa á þetta til lengdar. Allavega svona rétt fyrir svefninn. Láir mér einhver þó að ég kjósi frekar að horfa á stelpur sem skakklappast í tískufötum í von um að verða súpermódel? Þær lifa þó þáttinn af í heilu lagi.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu föstudaginn 23. október 2009.

2009-10-23T11:42:00.001Z

Á föstudegi - Ranghugmyndir

Ég er 167 sentimetrar að hæð og þessa dagana 70 kíló, þyngri en ég hef nokkru sinni áður verið. Fyrir 5 árum, þegar ég var 19 ára, var ég 10 kílóum léttari og þegar ég var 14 ára var ég 15 kílóum léttari. Kannski ekki heillavænleg þróun en það stendur líka ekki til að bæta við 15 í viðbót. Alla mína tíð hef ég nú samt skilgreinst sem „heilbrigð" samkvæmt BMI stuðlinum svokallaða, ég hef alltaf verið og er enn í kjörþyngd þótt það sveiflist eitthvað til hvort ég er nærri efri mörkunum eða neðri.

Þegar ég var unglingur var raunveruleikinn hinsvegar allt annar - inni í höfðinu á mér.

Fyrsta minningin mín af því að finnast ég vera of feit er frá því ég var 12 ára. Þetta var á heitum sumardegi og þegar síðdegisbirtan varð gullin tók mamma mynd af mér í góða veðrinu. Ég var klædd í stuttbuxur og stuttermabol og ég man að ég var ósátt við þessa myndatöku því ég var viss um að þessi hræðilega bumba hlyti hreinlega að vella yfir buxnastrenginn. Það var ekki fyrr en nokkrum árum seinna sem ég fann þessa mynd og fattaði hvað ég hafði ótrúlegar ranghugmyndir um sjálfa mig, því myndin er óumdeild sönnun þess að ég var tággrönn þennan dag, meira að segja með mjög skorna vöðva á handleggjum og kálfum og rennisléttan maga.

Ég hef verið svona 17 ára þegar ég fattaði hvað ég var vitlaus þegar ég var 12 ára, en það tók mig nokkur ár í viðbót að fatta að ég var ennþá alveg jafnvitlaus. Þegar ég var 17 ára var ég nefnilega líka sannfærð um að ég væri nú frekar búttuð, samt var ég varla meira en 60 kíló og því augljóslega alveg nógu grönn. Núna öllum þessum árum og kílóum síðar er ég sem betur fer sátt með mig og finnst ég líta vel út. Ég veit líka að ég er í kjörþyngd og kroppurinn á mér er fílhraustur. Hvílík synd að eyða 10 árum í að vera ósátt við hann.

Ég skil ekki ennþá hvernig ég gat séð mig í svona röngu ljósi og þess vegna skil ég ekki heldur þegar ég hlusta á vinkvennahópa á þessu reki í sturtuklefunum þegar ég fer í sund. Þar heyri ég stelpur sem eru ennþá að vaxa og ættu þar af leiðandi að vera að þyngjast fagna því að hafa misst tvö, ósýnileg kíló. Rétt eins og ég áður sjá þær sjálfar sig í einhverjum fáránlegum spéspegli eigin augna. Mig langar til að hrista þær hressilega en efast um að það dugi til, það eina sem ég get gert er að vona að þær læri bráðum að sjá sig í réttu ljósi og skilji að þær eru ekki feitar og ljótar. una@mbl.is

Birtist sem föstudagspistill í Daglegu lífi Morgunblaðsins 23. október 2009.

2009-10-21T13:01:00.008Z

Gamlir ósiðir

Það bregst ekki, heyrist minnst á mansal í fréttum spretta upp eins og gorkúlur menn sem er mjög mikið í mun að réttlæta vændi sem starfsgrein. Það er athyglisvert hvað það er mörgum mikið kappsmál að halda til haga ímynd hamingjusömu hórunnar og grípa til þess hvert tækifæri, jafnvel þótt tilefnið sé þrælasala á 19 ára gamalli stúlku á milli landa.

„Vændi er elsta starfsgrein heims“ er fullyrðing sem hver étur upp eftir öðrum og virðist vera ein sterkustu rökin fyrir því að best sé að gleyma bara þessum áhyggjum af vændi og hætta að reyna að uppræta það, því „þörfin fyrir vændi er greinilega gríðarleg í samfélaginu“ eins og sagði á einu bloggi. Það er athyglisvert að aðrir frumstæðir siðir sem tíðkast hafa jafnlengi og vændi, s.s. þrælahald, dauðarefsingar, jafnvel spilling og mútuþægni, njóti ekki stuðnings með sömu rökum. Einhverra hluta vegna er það bara vændi sem á að eiga sér tryggan virðingarsess í menningu okkar fyrir aldurs sakir. Bara vændi sem talið er vera órjúfanlegur hluti mannlegs eðlis.

Það virðast líka vera ýmsar mannúðarástæður fyrir því að sætta sig við tilvist vændis. Til dæmis að ef ekki væri fyrir vændi fengju fjölmargir núverandi kaupendur þess annars ekki að njóta neins kynlífs, eins og góðfúslega hefur verið bent á, á bloggi Frjálshyggjufélagsins. Því þótt til séu menn sem geta ekki fengið konur viljugar til lags við sig á eigin forsendum eiga þeir auðvitað samt rétt á því að fá að ríða konum ekki satt? Það er göfugt af frjálshyggjumönnum að standa vörð um mannréttindi þessa hóps, þótt rannsóknir sýni reyndar flestar að meirihluti kúnna vændiskvenna séu giftir menn.

Hugsjónin endar heldur ekki þar, því það er ekki bara vegna vesalings kynsveltu karlanna sem vændi er í raun fallegt, gott og sjálfsagt, heldur er það líka hagur okkar kvenna, segja þeir sem hvað dýpstan skilning hafa á eðli vændis. Með því að hleypa þeim körlum, sem engar konur vilja líta við, upp á vændiskonur má nefnilega gefa þeim útrás fyrir kynþörfina og koma þannig í veg fyrir að þeir nauðgi okkur hinum.
Konur eiga líka að standa saman og þess vegna ættum við auðvitað sem flestar að taka það að okkur að leggjast undir þessa menn áður en þeir taka upp á því að gera það gegn vilja einhverrar okkar. Talsmenn vændis segja líka að í flestum tilfellum sé það val kvennanna að feta þessa braut, þar sem þær sjái þar góða tekjumöguleika. Ekki ætla ég að þræta fyrir það. Sennilega er það rétt að sumar konur eygi helst tekjumöguleika með því að selja sjálfar sig, en er það ásættanlegur veruleiki að vændi sé besti möguleikinn sem þessum konum stendur til boða?

Það segir ýmislegt um menn í mínum huga á hvora vogarskálina þeir kjósa að leggja lóð sitt, þegar þessi umræða kemur upp. Að vændi sé eðlilegur, jafnvel nauðsynlegur hluti samfélagsins eða að það sé slæmt og því ekki hægt að sætta sig við það. Það hryggir mig hversu margir velja fyrrnefndu skálina.Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 21. október 2009.

2009-10-20T22:19:00.006Z

Gott fólk

Eitt af því sem mér hefur tekist að læra í lífinu er að heimurinn er fullur af góðu fólki. Það er sama hvar þig ber niður á jörðinni, alls staðar muntu rekast á got fólk. Þetta rann í fyrsta skipti upp fyrir mér þegar ég dvaldi í 5 vikur í Cambridge í Englandi í sumarskóla. Þá var ég 14 ára og hafði aldrei farið ein til útlanda áður, en þetta var fermingargjöfin mín frá ömmu og afa og reyndist hún mér lærdómsríkari en flest annað sem við kom fermingunni. Í skólanum voru nemendur alls staðar að úr heiminum, sem opnaði alveg nýja vídd fyrir mér, því fram til þessa hafði ég fyrst og fremst umgengist fólk af sama sauðahúsi úr Mosfellsbænum. Úr þeim þrönga veruleika hafði ég ekki gert mér grein fyrir hvað ég ætti margt sameiginlegt með fólki frá framandi slóðum.

Mér er sérstaklega minnisstæð rútuferð til London, þar sem ég sat með félögum mínum Ahmed, múslima frá olíuríkinu Quatar, og Yoav, gyðingi frá Tel Aviv í Ísrael. Við kjöftuðum og hlógum alla leiðina, m.a. að því að þeir ættu nú eiginlega ekki að sitja saman, því tæknilega séð væru þjóðir þeirra óvinir. Þarna lærðist mér í fyrsta skipti að vera þakklát fyrir að eiga enga meðfædda óvini og gladdist líka yfir að geta myndað vinabönd við fólk af svo ólíkum uppruna. Þegar ég kom aftur heim var ég mjög hugsi yfir þessari lífsreynslu og velti því fyrir mér hvort ég hefði eignast vini af því ég var á réttum stað á réttum tíma, eða hvort það væri sama hvert ég hefði farið, alls staðar væri vini að finna. Síðar hef ég sem betur fer orðið fullviss um hið síðarnefnda, því ég hef borið gæfu til að eignast kæra vini í öllum heimsálfum, sem allir hafa kennt mér eitthvað nýtt eða hjálpað mér að sjá hlutina í nýju samhengi.

Nú síðast í sumar náði ég óvæntri tengingu við nýjan vin. Ég var á námskeiði í Þýskalandi og hitti þar sjónvarpsfréttamann frá ríkissjónvarpi Úzbekistan. Ég hafði aldrei áður hitt neinn frá þessum Mið-Asíulöndum og við Bakhrom smullum ekki beinlínis við fyrstu kynni. Við höfðum mjög ólíka nálgun á hlutina og tókum snarpa rimmu. Hann fór óseigjanlega í taugarnar á mér en í hádeginu tókum við samt spjall og þá kom í ljós að við áttum meira sameiginlegt en mig hafði grunað. Við höfðum bæði menntað okkur í málvísindum og bókmenntum og höfðum bæði hug á að sækja samskonar framhaldsnám í öðru fagi. Ekki nóg með það heldur höfðum við bæði gælt í huganum við framhaldsnám í Ástralíu og skoðað sömu námsleiðir í sama háskólanum þar. Eftir þetta töluðum við lengi saman um sameiginlegt áhugamál; fjallgöngur og náttúruna í heimalöndum okkar. Bakhrom frá Úzbekistan varð því til þess að minna mig enn einu sinni á hversu mikið er alls staðar til af skemmtilegu fólki. Tengslin hafa nú rofnað við mörg þeirra sem ég hef kynnst í fjarlægum löndum, en ég veit af þeim þarna úti, hvert í sínum heimshluta, og það lætur mér líða vel. una@mbl.is

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 14. október 2009

2009-10-12T19:25:00.004Z

Um sigurverk mannlífsins

Stundum koma samborgarar mínir mér skemmtilega á óvart. Það gerðist núna nýlega þegar ég var á leiðinni á bókasafnið. Mig langaði til að lesa Veröld sem var, sjálfsæfisögu Stefan Zweig. Til að vera viss um að fara ekki fýluferð ákvað ég að athuga fyrst hvort hún væri ekki örugglega til á safninu. Þessi bók var fyrst gefin út árið 1943 en 1958 á Íslandi.
Ég átti þess vegna ekki von á því að hún væri neitt sérstaklega umsetin á bókasöfnum núna, orðin 50 ára gömul. Það kom mér þess vegna á óvart, skemmtilega á óvart, að sjá að alls voru 20 eintök af Veröld sem var í útláni hér og þar um landið. Auk þess voru 16 eintök af hljóðbókinni, sem lesin er af Gísla Halldórssyni, í útláni. Samkvæmt þessu voru því í septembermánuði 36 Íslendingar að lesa eða hlusta á þessa hálfraraldar gömlu bók.

Kannski finnst fólki þetta ekkert mikið eða merkilegt en ég var eiginlega svolítið hlessa yfir þessu svo ég ákvað að fletta upp nokkrum öðrum bókum af handahófi til að athuga hversu mikið væri verið að lesa. Þessi stutta könnun mín leiddi í ljós að 48 Íslendingar eru þessa stundina að lesa Hroka&hleypidóma, 17 eru að lesa Ofvitann og líka 17 að lesa Útlendinginn eftir Camus. 114 Íslendingar eru með nefið ofan í Óvinafagnaði Einars Kárasonar og 50 eru að lesa Ronju ræningjadóttur. Væntanlega eru svo margfalt fleiri að lesa allar nýjustu bækurnar og það gleður mig að bókalestur lifi svona góðu lífi.

Annars var það ekki af ástæðulausu sem ég valdi mér skrif Zweig um veröld sem var, veröldina sem hann þekkti fyrir styrjaldirnar tvær sem rústuðu Evrópu, því mér fannst hann eiga erindi við mig og það finnst greinilega a.m.k. 35 öðrum Íslendingum líka. Zweig lýsir því hvernig fólk tókst á við nýjan veruleika þegar lífið sem það þekkti og hélt að myndi vara að eilífu er hrunið. Um kreppuna miklu, sem þjakaði Austurríki millistríðsáranna á miklu stærri skala en íslenska kreppan nú segir Zweig m.a.:

“Menn vöndust óreiðunni og gátu lagað sig eftir aðstæðum […] Lífsþrá manna reyndist mega sín meir en hverfleiki fjármunanna. Þrátt fyirr fjárhagsöngþveitið var daglegu lífi lifað næstum eins og ekkert hefði í skorizt. Auðvitað urðu miklra breytingar á högum einstakra manna […] En sigurverk mannlífsins gekk sinn háttbundna gang án þess að skeyta um örlög einstaklinga, enginn stanz varð á neinu.
Þegar peningarnir, sem áður voru óbrigðulla verðmæti en nokkuð annað, fóru dagfallandi, tóku menn einmitt að meta þeim mun meira hið raunverulega verðmæti lífsins, vinnuna, ástina, vináttuna, listirnar og náttúruna. Þjóðin lifði fyllra og djarfmannlegra lífi en nokkru sinni fyrr, piltar og stúlkur gengu á fjöll og komu útitekin heim, músíkin glumdi í danssölunum fram á rauðanótt […] Aldrei mátum við Austurríkismenn listina meir en á þessum upplausnarárum, því við fundum, er auður reyndist valtastur vina, að engu var treystandi öðru en hinum eilífu verðmætum í sjálfum okkur.”

Ég held að Íslendingar gætu haldið áfram að koma mér skemmtilega á óvart.

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu 7. október 2009. Með þökk til Grjóna fyrir að koma mér á bragðið með þá frábæru bók Veröld sem var.

2009-09-25T11:02:00.002Z

Að hampa mótlætinu

Ég er af góðæriskynslóðinni. Dekurkynslóð kalla hana sumir. Það mætti jafnvel segja að ég hafi verið alin upp undir Kaupthinking-möntrunni alræmdu; „ég get ef ég trúi því að ég geti það“. Reyndar hafði ég ekki áttað mig á að ég tilheyrði neinni sérstakri kynslóð fyrr en ég fór að heyra fólk út undan mér fárast yfir þessu unga fólki sem sleit barnsskónum í taumlausu góðæri, þekkti ekkert nema meðbyr og velsæld, sannfært um að það gæti allt og heimurinn væri leikvöllurinn þess.

Með þessum orðum var búið að skilgreina mig og ég get ekki neitað því að lýsingin sé rétt, þótt mér hafi ekki lærst að líta þessa eiginleika neikvæðum augum. En nú heyri ég að við unga fólkið höfum gott af því að læra hvernig „lífið er í alvöru“ og það er sko ekki eins og við héldum, ónei. Reyndar höfum við þegar fengið að læra ýmsan sannleik sem stangast á við okkar björtu góðærisheimssýn. Mér var t.d. innrætt sú staðfasta trú að maður ætti að eiga en ekki leigja.

„Að leigja er að kasta peningum út um gluggann“ man ég að ég ályktaði við vinkonur mínar í gagnfræðaskóla og við vorum sammála um að þegar við flyttum að heiman væri rétta skrefið að kaupa, því þannig eignaðistu verðmæti með hverri afborgun. Þetta reyndist hrapallegur misskilningur, eftir allt saman er víst best að eiga ekki neitt. Þetta var fyrsta leiðrétting á góðæristrúnni. Sú næsta virðist ætla að vera sú að heimurinn liggi alls ekki að fótum okkar eins og við héldum. Góðæriskynslóðin mín óx úr grasi með ótæmandi kaupmátt, óteljandi tækifæri og öryggi um framtíðina. Við stúdentspróf var vafinn: á ég að fara í háskóla hér eða í útlöndum? Á ég kannski að byrja á því að fara í heimsreisu fyrst? Eða fá mér vinnu? Atvinnuleysi, hvað er það?

Ótrúlega margir Íslendingar undir þrítugu hafa ferðast um tugi landa, jafnvel mánuðum saman í fjarlægum heimsálfum, og enn fleiri hafa stundað nám erlendis, ekki endilega námsins vegna heldur lífsreynslunnar.

Í þessu umhverfi trúði ég aldrei, í einfeldni minni, að ég myndi tilheyra kreppukynslóð. Það eru því ekki lúxusbílarnir, hönnunarvörurnar og glæsihýsin sem ég sakna frá góðærinu, enda átti ég ekkert af þessu þótt ég hefði auðvitað hæglega getað orðið mér úti um það allt saman hefði ég kært mig um. Það sem ég sakna er þessi allsráðandi tilfinning að allar leiðir séu færar, eina vandamálið sé um hversu margar spennandi leiðir er að velja. Það var góð tilfinning.

Nema nú heyri ég að þessi góðærislífssýn sé sjálfsdekur sem tímabært sé að láta af. Var það þá sjálfsblekking allan tímann að lífið sé eitthvað meira en brauðstrit? Nei. Ég er ekki tilbúin að láta af þessari sjálfsöruggu barnatrú. Ég er tilbúin að lifa sparlegar og takast á við kreppuna af æðruleysi, en ég ætla að viðhalda góðærinu innra með mér. Ég ætla að trúa því áfram að ég geti, að ég eigi erindi við heiminn og sé hér til þess að njóta hans.

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu 25. september 2009

2009-09-18T13:02:00.006Z

Amma töffari

Þessa helgina ætla ég inn í Bása í Goðalandi í haustlita- og grillferð Útivistar. Ferðafélagi minn verður hún amma, en hún hefur verið nánast fastagestir í vetrarferðirnar inn í Bása, til skiptis haustlita- eða aðventuferðina eftir því sem hentar.
Hún tók okkur barnabörnin með eitt af öðru í þessar ferðir, við Kári fórum einmitt með henni þegar ég var 12 ára eða svo. Þórsmörk er uppáhaldsstaðurinn hennar ömmu á jarðríki.

Ég hringdi í hana áðan til að athuga hvort hún vildi far með mér niður á BSÍ eftir vinnu, en ég ætla að koma við heima fyrst og smyrja nesti.

Amma: Nei, ég vil fá sæti fremst í rútunni svo ég ætla að fara snemma niður eftir og tek þá frá sæti fremst fyrir þig ef ég verð á undan þér
Ég: já ókei. Afhverju viltu sitja fremst í rútunni?
Amma: Ég þarf að vera fljót inn til að ná básnum mínum
Ég: já auðvitað (búin að gleyma því að amma sefur alltaf í sama básnum inni í Básum)
Amma: já þetta verður kannski í síðasta skipti sem ég fer í svona vetrarferð í Bása og þá væri nú ómögulegt að fá ekki sinn stað.
Ég: já einmitt, ætlarðu þá að hlaupa inn?
Amma: já. Það má auðvitað ekki fara inn á skónum svo ég reima þá af mér í rútunni til að geta verið fljótari.

2009-09-15T13:02:00.003Z

Hugarfar

Ég er í þeim hópi, ásamt sennilega allri þjóðinni, sem sökkti sér í fréttalestur í kjölfar hrunsins. Áður þótti mér fátt óáhugaverðara en viðskiptafréttir eða hagfræði og fylgdist aðeins með pólitíkinni upp að vissu marki.

Þegar allt skall á var ég hinsvegar límd við hvern einasta fréttatíma í marga mánuði, tætti dagblöðin í mig og hékk svo yfir netumræðum um hrunið þar til augun urðu blóðhlaupin og brjóstið svo fullt af réttlátri reiði að það varð erfitt að festa svefn. Sjaldan fannst mér hafa skipt meira máli að vera virkur þjóðfélagsþegn, veita stjórnvöldum aðhald, vera með á nótunum og beita gagnrýninni hugsun.

Og áfram halda fréttirnar en á vissum tímapunkti sprakk úthaldið hjá mér. Það er takmarkað hversu mikið maður endist við að fylgjast öllum stundum með svartsýnum fréttum um bölvanlegt ástand. Það er takmarkað hversu lengi maður þoli að sveiflast stöðugt á milli bjartsýni, eins og mér tókst að byggja upp hjá sér milli stríða, og neikvæðni sem helltist yfir mig aftur þegar ný holskefla kom af leiðindafréttum.

Að því kom að taka þyrfti ákvörðun um hvorum megin við línuna ætti að ná andlegu jafnvægi og það gerði ég upp við sig í vor.

Ég ákvað að spila með bjartsýna liðinu. Frá og með maímánuði tók ég þá stefnu að gera lífið skemmtilegt og með góðri hjálp frá íslenskri náttúru og yndislegu sumarveðri gekk það eftir. Ég hef sjaldan átt ánægjulegra sumar en í ár og er alveg hætt að taka svartsýnar slagsíður. Þar sem þessi áætlun gekk svona vel eftir hef ég líka tekið formlega ákvörðun um að lífið eigi að vera mjög skemmtilegt í vetur og er þegar byrjuð að leggja línurnar að því að kom þeirri áætlun í framkvæmd.

Hluti af því er að fylgjast af jafnaðargeði með fréttum en standa svo upp án þess að láta þær eyðileggja fyrir sér daginn og njóta þess að vera til.

2009-09-07T19:25:00.006Z

Hringt á Landspítalann:

Þjónustuborð: Landspítali góðan dag
Ég: Já góðan dag, Una heiti ég, blaðamaður á Morgunblaðinu. Mig vantar að ná tali af einhverjum sem getur svarað fyrir Tækjakaupanefnd, sem gæti þó heitið eitthvað annað núna eftir breytingarnar
Þjónustuborð: ég hef ekki hugmynd um það
Ég: ókei....það var allavega alltaf til Tækjakaupanefnd, mig vantar að tala við einhvern sem er í forsvari fyrir tækjakaup á spítalanum
Þjónustuborð: *stuna* bíddu aðeins

......

Þjónustuborð: það er ekki til tækjakaupanefnd lengur. Þú verður bara að tala við upplýsingafulltrúa en....þú getur ekki talað við hann. Geturðu hringt aftur á morgun?
Ég: er hann ekki við í dag?
Þjónustuborð: (á innsoginu) Nei
Ég: En er ekkert sem tók við af Tækjakaupanefnd?
Þjónustuborð: (á innsoginu) Nei

Seinna sama dag á sama þjónustuborði.

Ég: gæti ég fengið samband við yfirlækni á skurðlækningasviði
Þjónustuborð: það eru sko mjög margir yfirlæknar á þessu sviði þannig að ég veit ekki við hvern þú ættir að tala.
Ég: ókei...mig vantar einhvern sem getur sagt mér hvernig verður brugðist við sparnaðarkröfum á sviðinu. Er einhver yfirmaður sem gæti svarað fyrir það?
Þjónustuborð: *stuna* bíddu aðeins.

(bið í 5 sekúndur)

Þjónustuborð: sko það veit eiginlega enginn neitt um þetta núna þannig að það er enginn læknir sem þú getur talað við.
Ég: Nújá. Ókei. Er ekki einhver sem er, hvað, yfir-yfirlæknir á sviðinu, eða aðalyfirmaður?
Þjónustuborð: (á innsoginu) Nei.

Eftir sit ég og lem höfðinu í lyklaborðið. Þess má svo geta að á báðum þessum sviðum eru yfir-yfir-aðalmenn sem kallast framkvæmdastjórar og ég náði síðar sambandi við eftir öðrum leiðum án "hjálpar" símadömunnar. Og þeir vissu ýmislegt.

2009-07-31T11:49:00.002Z

Á föstudegi - Barnsleg gleði

„ÉG var hjá Önnu um helgina. Á laugardaginn var pizza og ís. Já og negrakossar. Svo fórum við í kínverskt box og hástökk. Svo sváfum við inni í stofu. Morguninn eftir fórum við upp á Reykjalund að heimsækja afa þeirra. Það var mjög gaman. Við fórum í þrekhjól, hjólastól, lyftulistir og margt fleira. Svo reyndum við að brjóta upp lás á hliði á leikskóla og fórum í hjólatúr." Vá hvað þetta var skemmtilegur dagur. Eða hann hljómar allavega þannig, miðað við hvernig ég lýsi honum í dagbókinni minni þegar ég var 10 ára. Þá vorum við skikkuð til að halda dagbók í skólanum til að efla ritfærni og tjáningarþroska eða eitthvað í þá áttina.

Núna er ég þakklát fyrir það því þessar dagbókarfærslur eru ómetanleg heimild um lífið sem var þegar helginni var reddað með því að draga allar dýnur úr rúmunum til að fara í kínverskt box og meira að segja spítalaheimsóknir voru fjör af því það var svo gaman að djöflast í hjólastólunum á gólfdúknum. Ég sakna þess tíma stundum. Til dæmis þegar ég fæ bréf frá Tollstjóranum í Reykjavík sem ég skil ekkert hvað þýðir annað en að ég muni tapa peningum af reikningnum mínum. Eða þegar bifreiðagjöld, óhjákvæmileg kaup á nýjum rafgeymi og hraðasekt koma í bakið á mér allt í sömu vikunni.

Ekki svo að skilja að lífið hafi verið algjörlega áhyggjulaust við 10 ára aldurinn, alls ekki. Ég man til dæmis að ég átti oft í miklu sálarstríði fyrir háttinn því ég gat ekki ákveðið hvort ég átti að hafa dyrnar lokaðar, ef kvikna skyldi í húsinu um nóttina, eða opnar ef það kæmi jarðskjálfti. Ákvað á endanum að loka þeim aðra hverja nótt. Ég man líka að ég fylltist stundum angist yfir tilhugsuninni um að verða fullorðin. Mér sýndist á mömmu og pabba að það væri hreint ekkert svo skemmtilegt. „Þarf ég þá að hætta að klifra í trjám?" hugsaði ég kvíðin með mér.

Þrátt fyrir gleði æskunnar kom nefnilega snemma í ljós að engum lætur betur en mér að trega og ég var þegar byrjuð, tregaði mína eigin barnæsku löngu áður en hún var búin. Ég tregaði ævintýrin sem ég hélt að ég myndi hætta að hafa gaman af, en vissi ekki að Harry Potter átti eftir að verða til og skemmta mér fram eftir öllum aldri. Ég tregaði ímyndunaraflið sem ég taldi að myndi glatast, en vissi ekki að ég átti eftir að gleyma mér heilu dagana í dagdraumum um ferðalög á framandi slóðir, í stað þess að læra fyrir háskólaprófin. Og ég vissi ekki heldur að ég ætti eftir að fara á þessa staði. Og klappa tígrisdýri.

Ég tregaði líka leikina sem ég hélt að ég myndi hætta að leika þegar ég væri föst yfir vinnu alla daga, en vissi ekki að um leið og mér gæfist frí gripi ég tækifærið til að velta mér upp úr drullusvaði í eltingarleik við bolta. Með öðru fullorðnu fólki. una@mbl.is

Birtist sem föstudagspistill í Daglegu lífi Morgunblaðsins 31. júlí 2009.

2009-06-20T17:48:00.005Z

Skýjum ofar

Fyrir akkúrat viku síðan var ég að feta mig niður hlíðar Öræfajökuls eftir að hafa staðið í mikilli sigurvímu í 2.109 m hæð á toppi Hvannadalshnúks. Gangan hafði verið í undirbúningi síðan í febrúar og því mikil gleði sem fylgdi því að ná toppnum.

Vikurnar fyrir gönguna var ég alltaf að rekast á viðtöl við fólk sem gengið hafði á Hnúkinn og alltaf var viðkvæðið að það hefði nú komið á óvart hversu auðvelt þetta væri, hreint ekki svo mikið mál. Ég ályktaði því að það væri greinilega ekki í tísku að viðurkenna hversu ógeðslega mikið púl það væri að koma sér þarna upp - því ég efaðist ekki um að það væri svínslega erfitt. Ég ákvað fyrirfram að ég skyldi sko brjóta þagnarmúrinn og tala hreint út um hversu erfið mér þætti gangan.

Hluti af ástæðunni fyrir því hvað ég miklaði þetta fyrir mér var hversu erfið mér fannst gangan á Eyjafjallajökul í apríl. Sú ganga tók tæpa 10 klst með um 1.600 metra hækkun (í blindbyl að vísu), en á Hvannadalshnúk gengum við í tæpa 16 klst og 2.000 metra hækkun. Mér hugnaðist ekki samanburðurinn enda fannst mér ég fara algjörlega út að þanmörkum líkamlegrar getu minnar á Eyjafjallajökli.

Það sem ég hef hinsvegar lært af þessari göngusyrpu okkar síðustu 5 mánuði er að öllu máli skiptir að halda jöfnum takti, á eigin hraða og sprengja sig ekki við að reyna að fylgja þeim hraðskreiðari eftir. Af 16 klst göngutíma á Hvannadalshnúk (við vorum í lengra lagi af ýmsum ástæðum - m.a. góðu veðri á toppnum) var ég frekar góð á því í 15 klst. Síðasti klukkutíminn var vissulega mikið kvalræði í öllum líkamanum en ég var líka fljót að jafna mig. Daginn eftir fór ég út á tún að hlaupa með nýja hvolpinum okkar Snata og var í mesta lagi smá stirð í mjöðmunum. Daginn eftir Eyjafjallajökul í apríl var ég eins og spýtukarl og verkjaði í alla liði.

Niðurstaðan er sem sagt sú að það kom mér í fyrsta lagi á óvart hversu viðráðanleg gangan á Hvannadalshnúk var. Í öðru lagi hversu lengi sigurvímann endist. Það er einstök tilfinning að sigrast svona á sjálfum sér, bæði eigin efasemdum og líkamlegri sérhlífni. Ég hef ofurtrú á kroppnum á mér síðan ég kom niður, mér finnst ég hraust, sterk og að springa úr lífi. Að ná takmarki sem unnið hefur verið að lengi, keyra út líkama sinn og drekka um leið í sig fjallaloftið og fegurðina, það fyllir mig af hamingjutilfinningu sem ég svíf ennþá á viku síðar.

Ég ætla aftur.

2009-06-01T02:52:00.009Z

Um peninga

Nú hef ég lent í því tvö mánaðamót í röð að klára heimildina á kreditkortinu mínu áður en nýtt tímabil hefst. Þetta er nýtt fyrir mér og sýnir að mánaðarheimildin sem hefur síðustu 4 árin dugað mér fullkomlega er allt í einu orðin of lág.

Þetta helgast reyndar af tvennu, annars vegar óvenjumiklum útgjöldum vegna utanlandsferða, tannlæknis, klippingar o.fl. (2009 er mitt 2007) og hinsvegar hækkandi verðlagi. Alveg klárlega. Ég hef áður sagt á þessu bloggi að þar sem ég átti engar eignir hafi kreppan fyrst og fremst huglæg áhrif á líf mitt hvað varðar framtíðaráætlanir, bjartsýni o.þ.h. Þetta hefur hinsvegar verið að breytast síðan og verða áþreifanlegra, frá því um áramótin hef ég fundið æ betur fyrir því með hverjum mánuðinum að launin mín endast mun skemur en áður, m.a. vegna launalækkunar í formi yfirvinnubanns.

Þrátt fyrir að góðæri hafi ríkt alla mína tíð á vinnumarkaði fram að þessu hef ég alltaf verið íhaldssöm (stundum kallað gamaldags) í fjármálum að því leyti að ég safna mér inn pening áður en ég eyði honum. Mér hefur alltaf gengið vel að spara, enda verið tilbúin að taka að mér mikla vinnu og lifa hóflega til að ná settum sparnaðarmarkmiðum. Þetta stuðlaði m.a. að því að ég réð við 6 mánaða Bandaríkjadvöl 2006 og 3 mánaða Asíurúnt 2008, með smærri ferðalögum inn á milli, sem allt var greitt úr eigin vasa - og kom í bæði skiptin heim með afgang í ferðasjóðnum.

Nú er allt í einu ekki auðvelt að spara lengur heldur þvert á móti mjög erfitt. Sparnaðaráætlunin mín (ég geri alltaf þannig nokkra mánuði fram í tímann) byrjaði strax að skekkjast á haustmánuðum en nú eftir áramót er hún í raun fokin út í veður og vind. Síðustu tvö mánaðamót hef ég ekki átt krónu eftir af laununum til að leggja til hliðar á sparnaðarreikninginn.

Ég veit að þetta er ekki stórt vandamál miðað við það þann bagga sem sumir þurfa að bera vegna fjármálahrunsins, en það gerir mig samt reiða að allt fari svona úr skorðum vegna aðstæðna sem ég ræð ekkert við. Sparnaðaráætlunin var gerð með framhaldsnám í huga en nú er svo sem í lausu lofti hvenær af því verður. Með beiskju hef ég líka hugsað sem svo að það skiptir orðið engu máli hvort ég nái að skrapa einhverju saman fyrir námi, ég mun samt í öllum tilfellum þurfa að steypa mér í skuldir ef ég ætla að flytja eitthvað út á meðan krónan er svona. Ég sakna þess að finnast heimurinn liggja að fótum mér, en það var víst í þeirri tilfinningu sem ég tók út minn skammt af góðærisvímunni.

2009-05-29T15:49:00.001Z

Nýtt og himinhátt útlit

ÞÁTTURINN Nýtt útlit hefur nú runnið sitt skeið á Skjá einum í bili. Karl Berndsen hefur þar lagt sitt af mörkum við að fínpússa hina heimsþekktu fegurð íslenskra kvenna enda geta bæði glæsilegustu konur og myndarlegustu karlar stundum þurft á hjálp að halda við að draga fram sínar bestu hliðar. Ég hef haft gaman af þessum þáttum þótt ég hafi í upphafi verið meira en tilbúin að vera óvægin og rífa þá í mig.

Þáttagerðin er ekki fullkomin enda í ódýrari kantinum og haldið uppi af auglýsingum, en Karl gæðir þá sjarma því hann er vinalegur og greinilega fagmaður.

Áhugaverðast er auðvitað að sjá umbreytingarnar og honum tekst vel að taka tillit til persónuleika kvennanna sem hann tekur í gegn. Eitt stingur þó í augu og það er hversu gríðarháir hælar eru á skónum sem Karl velur á konurnar. Þótt þeir séu smart hafa ekki allar konur úthald í að þramma um á 15 sentimetrum alla daga enda djöfullega þreytandi.

Sjálfri finnst mér gaman að hækka mig aðeins í loftinu og láta smella í hælum, en ég læt mér ekki detta það í hug að kaupa svona stultur eins og skellt er undir konugreyin. Kalli minn, þú pælir í þessu, ég býst við þér aftur á skjánum í haust.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu föstudaginn 29. maí 2009.

2009-05-25T15:28:00.003Z

Sólsólsólsólsól

Nú er liðin vika síðan sumarveðrið skall allt í einu á okkur og snarbreytti stemningunni á skerinu til betri vegar. Svo vel vildi til að ég átti frí alla síðustu viku vegna uppsafnaðrar yfirvinnu sem ekki er lengur greidd út í launum heldur fríi. Frá því sumarið hófst er ég því búin að...

...ganga á Heklu í fullkomlega heiðskýru veðri og mögnuðu útsýni
...sötra bjór á þétt setnum Austurvelli
...flatmaga í sundi með vinkonum mínum
...flatmaga í sólbaði með kærastanum mínum
...borða grænan frostpinna til að svala mér
....sólbrenna á nefinu
...grilla kjöt og maískólfa
...slappa af í sveitinni og klappa nýfæddum fjórfætlingum
...fara á hestbak
...dansa í miðbænum og sjá ljósaskiptin þegar það hættir að skyggja á miðri leið og verður bara bjart aftur
...sjá ekta poppkorns-sumarsmell í bíó (Angels&Demons)
....endurheimta ljósa lokka og hraustlegra útlit

Þessi eina frívika hefur verið eins og sýnishorn af heilu sumri í mínum huga enda er ég ekki vön því að hafa lengra samfleytt frí á sumrin en það sem nemur langri helgi. Það besta er að ég er ekki einu sinni byrjuð að taka út sjálft sumarfríið, sem er 4 vikur allt í allt, svo ég lít svo á að síðustu dagar séu fyrirboði um einstaklega gott sumar.

Ég hef líka komist að því að ég gæti hæglega vanist því að vera í svona fríi. Alltaf.

Beygingarmynd dagsins: fartina

2009-05-01T23:10:00.009Z

Ísland vs. Fjarskanistan

Ég hef látið það fara í taugarnar á mér síðan kreppan skrapp á, og reyndar áður líka, þegar tekið er viðtal við Íslendinga sem eru nýkomnir heim frá Afríku og eru uppvægnir að fræða okkur hin um hvað okkar vandamál séu mikið hjóm í samanburði svo við eigum að hætta þessu væli. Þetta er í grunninn alveg rétt, en þetta fólk er ekki að fræða mig um eitthvað sem ég ekki veit auk þess sem ég kýs að miða kröfur mínar til velferðarríkisins hér ekki við þriðja heims ríki.

Núna er ég nýkomin heim eftir stuttan skreppitúr til Bonn í Þýskalandi þar sem ég tók þátt í málstofu fyrir unga blaðamenn, samhliða ráðstefnu á vegum World Health Organization um umhverfis- og heilbrigðismál. Og ég get ekki neitað því að ég sný aftur úr þessari ferð ekki alls kostar laus við einmitt þessa tilfinningu. Ég fór þarna með það í huga að við Íslandi blasi nú ýmis ný vandamál vegna aðstæðna og fróðlegt væri að bera það saman við stöðu annarra landa. Þegar á reyndi fannst mér ég þó í raun hafa lítið til málanna að leggja því svo ólíku var saman að jafna.

Margir hlutar stjórnsýslunnar er enn í Bonn, s.s. umhverfisráðuneyti Þýskalands þar sem málstofan okkar var haldin

Í þetta skiptið hitti ég fólk frá nokkrum löndum sem ég hef ekk haft kynni af áður, þ.e.a.s fjarskanistan löndunum í Mið-Asíu. Þarna voru ungir blaðamenn frá Kazakhstan, Kyrgizstan, Uzbekistan og Tajikistan. Auk þess Armeníu, Albaníu, Bosníu og Herzegóvínu, Búlgaríu, Eistlandi, Þýskalandi, Ítalíu, Litháen, Noregi, Moldóvíu, Rússlandi, Makedóníu og Bandaríkjunum.

Sjálf þrífst ég á svona alþjóðasamskiptum eins og ég hef eflaust áður talað um á þessu bloggi. Mér finnst fátt skemmtilegra en að sitja með hópi fólks frá ólíkum löndum og bera saman löndin okkar, bakgrunn og viðhorf. Við slík tækifæri lærir maður alltaf eitthvað nýtt en yfir gnæfir sú notalega tilfinning að alltaf á maður nú ótrúlega margt sameiginlegt með fólki sama hvaðan það er úr heiminum. En mikið virtust vandamál Íslands smávægileg í samanburði við þau vandamál sem kollegar mínar í Austur-Evrópu og Mið-Asíu eiga við að etja.

Nokkrir kollega minna ræða saman á málstofunni

Þau Lyudmila og Bakhrom frá Úzbekistan skýrðu t.d. frá því hve erfitt er fyrir þau að fjalla um háa tíðni barnadauða vegna þess að ríkisstjórnin meinar fjölmiðlum að nefna neinar tölur að segja hversu stór vandinn er. Svipaða sögu sagði Galiya frá Kazahkstan, þar sem yfirvöld buðu Írönum að koma endilega og dömpa öllum kjarnorkuúrganginum sínum í sveitirnar ef þá langaði til. Galiya og aðrir ungir blaðamenn gagnrýndu stjórnvöld harðlega fyrir þetta og voru í kjölfarið handtekin. Mengað vatn er stórt vandamál í mörgum þessum löndum, t.d. Litháen, þótt maður sé gjarn á að hugsa bara um Afríku í því samhengi. A.mk. 13 þús evrópsk börn deyja árlega vegna þess að þau hafa ekki aðgang að hreinu drykkjarvatni. Flestir eiga blaðamennirnir frá þessum löndum í endalausa glímu við ríkisstjórnina um upplýsingagjöf. Þeir ýmist fá ekki í hendur eða mega ekki birta tölur um loftmengun vegna umferðar, dauðsfalla vegna skemmdra matvæla o.s.frv. Mér fannst ég einstaklega bláeygð í samanburði með minn íslenska bakgrunn.

Á kvöldin skemmtum við okkur svp í kokteilboðum borgarstjórnar Bonn og WHO, nýttum okkur ókeypis áfengi eins og maður gerir auðvitað þegar maður er ungur, spiluðum foosball á pöbbum og ödduðum hvort öðru á Facebook. Lík en samt svo ólík.

Beygingarmynd dagsins: drasls

2009-04-06T17:36:00.005Z

What are you sinking about?

Í Sunnudagsmogga síðustu viku, þ.e.a.s. 22. mars, er áhugavert viðtal við skólasystur mína úr enskunni sem nú er í doktorsnámi, Huldu Kristínu Jónsdóttur. Doktorsverkefni hennar snýst um að gera heildarúttekt á stöðu enskunnar á íslandi m.a. út frá þeim punkti hvort verið geti að Íslendingar ofmeti enskukunnáttu sína almennt og hvort það hafi hugsanlega haft skaðleg áhrif í viðskiptalífinu. Þetta minnti mig á frétt sem ég heyrði fyrir nokkrum árum og bloggaði m.a. um hér, þar sem fram kom að 40% lögfræðinema og 60% viðskiptafræðinema í Háskólanum í Reykjavík teldu sig tala ensku á við innfædda. Þetta lýsir mjög mikilli vanþekkingu á tungumálum, hroka og ofmati á eigin getu.

Nokkrum árum síðar varð mér hugsað til þessarar fréttar þegar ég sendi umsóknir um sumarstörf til fyrirtækja um allan bæ, þ.á.m. til bankanna. Þar var maður beðinn að leggja mat á eigin tungumálakunnáttu með því að merkja í reiti á bilinu "engin" til "eins og innfæddur". Ég staldraði við, því ég vissi að ég tala ekki ensku eins og innfædd, en ég vissi líka að sennilega merktu margir aðrir umsækjendur óhikað við að enskukunnátta þeirra væri svona aldeilis fullkomin. Átti ég að vera raunsæ og heiðarleg eða ofmeta mig til að vera samkeppnishæf við alla hina sem ofmátu sig?

Þess má síðan geta að þessi könnun í HR var gerð meðal nema í viðskiptafræðideild árið 2004. Það þýðir að þessir sömu viðskiptafræðinemar hafa gusast inn í bankana eftir útskrift næstu árin fram til 2007. Fyrst þeir höfðu svona brenglaða sýn á eigin enskukunnáttu er ekki útilokað að þeir hafi líka stórlega ofmetið færni sína og kunnáttu í öðrum málum, svo sem að höndla með háar upphæðir annarra manna peninga.

Þessi hefur sennilega merkt við "eins og innfæddur" þegar hann sótti um hjá landhelgisgæslunni:

2009-04-04T13:15:00.000Z

Víkverji um onsen

Heitt vatn skipar stóran sess í lífi Víkverja, sem er fastagestur í sundlaugum Reykjavíkur. Fyrr í þessari viku hafði Víkverji t.d. sjávarpottinn í Laugardalnum út af fyrir sig og gat því látið sig fljóta í heitu vatninu, falinn þéttri gufu sem einstaka sólstafur smaug í gegnum og eitt augnablik sannfærðist Víkverji um að sennilega væri hann staddur í himnaríki. Ekki er vellíðanin minni í gufubaðinu og sánu. Sæluhrollur hríslast ævinlega um Víkverja um leið og fæti er stigið í sjóðandi heita gufu, ekki síst eftir almennilega heitt og kalt-meðferð, þ.e.a.s. þegar Víkverji dembir sér í ískalt bað og sjóðheita gufu til skiptis þangað til líkaminn kemst í allt að því vímukennt ástand. Víkverji er þakklátur finnsku hugviti fyrir að hafa fært sér slíka alsælu í formi sánu og er raunar staðráðinn í því að byggja sér einhvern tíma einkasaunu heima hjá sér – góðæri eður ei.

Sundlaugamenning Íslendinga er til fyrirmyndar og Víkverji er þakklátur fyrir að búa í landi þar sem nóg er af heitu vatni til að fullnægja þessari nautn hans. Hinsvegar mættu Íslendingar ýmislegt læra af öðrum þjóðum í þessum efnum. Í hinum fullkomnasta heimi allra heima (í huga Víkverja) eru pottarnir og sánan aðskilin sportinu, þ.e.a.s sundlaugunum og hasarnum, til að fullkomna slökunina. Og í fyrra uppgötvaði Víkverji reyndar að þessi fullkomni heimur er til. Hann er í Japan. Baðhúsamenning Japana er í mörgu lík sundlaugamenningu Íslendinga nema hvað þar eru baðhúsaferðirnar nánast eins og helgisiður.

Í Japansför sinni heimsótti Víkverji margar slíkar onsen- eða sento-laugar. Það voru jafnt úthverfa-onsen í Kyoto, gamlar klettalaugar í flæðarmáli Shirahama, lúxus-onsen á Odaiba-eyju í Tókýó og sveita-onsen við rætur Fuji-fjalls. Alls staðar er sama áherslan á innri og ytri hreinsun og slökun. Víkverji var heillaður. Þegar hann er búinn að byggja sér einkasána í framtíðinni verða íslensk/japönsk onsen næsta verkefni.

2009-03-29T16:50:00.008Z

Netið og bækur og ég

Tveggja mánaða internetlausu tímabili á Freyjugötu lauk nú í síðustu viku. Upphaf þess var sennilega að RHÍ fattaði loksins að töluvert er liðið síðan íbúar litla hússins með rauðu hurðina voru skráðir í HÍ. Ekki get ég sagt að þetta hafi verið mikil þolraun, þótt stundum höfum við saknað þess.

Undanfarið hef ég eytt frítíma mínum í auknum mæli í bókalestur og því tekið upp þráðinn sem ég skildi við fyrir einhverjum árum. Ég átti aldrei gott með að sameina háskólann og áhugalestur, þar sem ég var alltaf með samviskubit yfir að vera ekki að læra heima ef ég las mér til ánægju og endaði því á að lesa ekki neitt í staðinn...eða hanga á netinu. Nú hef ég ekki þurft að hafa samviskubit af námsbókum í heilt ár og hef smám saman verið að átta mig á frelsinu sem því fylgir.

Eiginlega endurheimti ég samt aftur ánægjuna sem fylgir því að finna nýja bók í Asíuferðinni. Þegar ég var krakki var ferð á bókasafnið eins og að fara í nammiland. Ég hjólaði á Héraðsbókasafn Kjósarsýslu yfirleitt tvisvar sinnum í viku og reglan var sú að taka 1-2 skáldsögur og 2-3 myndasögur (Tinni og Lukku-Láki í mestu uppáhaldi) í hvert skipti. Síðan hefur mér alltaf þótt gaman að fara í bókabúðir, en yfirleitt hef ég ekki gert mikið af því að kaupa bækur vegna þess A) að ég átti ekki pening og B) ég hugsaði með mér að ég hefði hvort eð er ekki tíma til að lesa.

Á Asíuferðalaginu var hinsvegar bráðnauðsynlegt að ná sér reglulega í nýja bók til að stytta sér stundir í allt að sólarhringslöngum rútu/lestar/flugferðum. Reglubundið stopp í bókabúðum var því hluti af dagskránni og það var svo gaman að skoða fjársjóðinn og velja, vitandi að ég myndi strax byrja að lesa bókina og njóta hennar.

Eftir heimkomuna hef ég svo getað viðhaldið þessu skemmtilega áhugamáli þar sem ég er ekki í skóla. Stundum get ég varla beðið eftir að komast heim úr vinnuni til að hlamma mér í sófann og byrja að lesa. Nú þegar internetið er komið aftur í húsið finnst mér samt ótrúlegt hvað það hefur mikið aðdráttarafl líka....

2009-02-12T13:44:00.002Z

Morðinginn gengur ennþá laus

„AGALEGA er ég skúffuð með nýja sunnudagsleikritið, þetta er allt svo ógeðslegt fólk," sagði amma um daginn. Ég er orðin svo læs á hana ömmu mína að ég skildi strax að hún átti við danska sjónvarpsþáttinn Album, sem tók við af Sommer á sunnudagskvöldum.

Við amma eigum það sameiginlegt með Davíð Oddssyni og ömmu hans að vera voða miklir vinir. Við eigum það líka sameiginlegt, þótt ég viti reyndar ekki með afstöðu seðlabankastjóra í þeim efnum, að elska danskt sjónvarpsefni. Amma var samt ekki alveg sátt við eymdina í Album og fagnar því nú eflaust að næsta sería af Sommer sé væntanleg á skjáinn. Ég hins vegar get ekki beðið eftir næstu seríu af Forbrydelsen, besta glæpaþætti fyrr og síðar. Ég þori samt ekki að fletta upp á því hvenær nýja serían kemur því ég er svo hrædd um að finna út hver morðinginn var í fyrstu seríu.

Já, þótt fáránlegt sé þá hef ég - heitasti aðdáandi Glæpsins - aldrei séð lokaþáttinn því það vildi svo illa til að daginn áður en hann var sýndur fór ég af landinu í nokkra mánuði. Síðan hef ég lifað í stöðugum ótta um að einhver missi nafnið út úr sér, en ekki verið nógu tæknivædd í niðurhalið. Getur einhver hjálpað mér?

Birtist sem Ljósvakapistill fimmtudaginn 12. febrúar 2009.

2009-01-22T16:35:00.004Z

Obama og Alþingi

SJÓNVARPIÐ sýndi okkur sögulega stund í gær þegar Barack Obama tók við forsetaembætti í beinni útsendingu. Síðast þegar öll augu heimsins beindust að Bandaríkjunum í beinni hrundu Tvíburaturnarnir logandi til jarðar fyrir framan skilningsvana sjónvarpsáhorfendur. Síðan þá hafa Bandaríkin hrapað hraðar og dýpra en nokkru sinni af stalli sínum í huga umheimsins og virtust vart eiga sér viðreisnar von fyrr en nú.

Í millitíðinni stundaði ég nám við bandarískan háskóla og kynntist þar mörgum sem skömmuðust sín fyrir landið sitt. Þetta var alveg nýtt fyrir mér og ég vorkenndi þeim. Ég hafði aldrei upplifað það þá að skammast mín fyrir landið mitt. Jú jú, maður gat gert grín að búrahættinum og mikilmennskunni, en á góðglaðan hátt þó.

Í gær var ólíku saman að jafna, Íslandi og Bandaríkjunum, og sjónvarpið bar vitni um það í beinni útsendingu. Annars vegar mátti sjá vonglaða þjóð sem fagnaði nýjum leiðtoga í fullu trausti. Hins vegar vonsvikna þjóð sem gerði hróp að leiðtogum sínum í fullkomnu vantrausti. Það er ekki laust við að ég öfundi vini mína í Bandaríkjunum sem nú horfa bjartsýnir fram á veginn. Þeir geta verið stoltir.

Birtist fyrst sem Ljósvaki í Morgunblaðinu 21. janúar

2009-01-21T14:09:00.013Z

Mestu mótmæli frá 1949

Mig grunar að margir hafi kannski skekkta mynd af mótmælunum miklu við Alþingi í gær. Þess vegna langar mig að lýsa hvernig þetta horfði við mér. Ég var þarna á vegum vinnunnar að fylgjast með frá því kl. 12:45 og til rúmlega 16, í næstum fjórar klukkustundir. Það kom mér fyrir það fyrsta á óvart hversu ótrúlega margir mættu, hversu þrautseigt fólk var og hversu friðsamlega þetta fór fram lengst framan af.
Það fyrsta sem ég veitti athygli var breitt aldursbil. Það var mjög mikið af eldra fólki þarna mætt með potta og skeiðar, flautur og hrossabresti (hvar fær fólk alla þessa hrossabresti?). Fæstir voru grímuklæddir. Þannig hefur það verið á mótmælafundunum á laugardögum, en ég hafði frekar átt von á því að þarna yrði ungt fólk í miklum meirihluta. Svo var ekki.

Það voru liðnar um tvær klukkustundir áður en kom til nokkurra stympinga. Fram að því stóð lögreglan frekar róleg og fylgdist með. Ég tók nokkrum sinnum tal við lögreglumenn sem tóku allir undir það að mótmælin væru á mjög friðsamlegum nótum. Eins sá ég marga mótmælendur á spjalli við lögreglu í mesta bróðerni. Í rauninni stóðu bæðu mótmælendur og lögregla sig vel í þessari samvinnu. Þarna var enginn sem leiddi mótmælin, enginn sem tók til máls eða skipulagði aðgerðir, en það var samt greinilegt að fólk var mjög samstillt. Þegar hópurinn, sem þá var sennilega e-ð í kringum 2.000, tók að dreifa sér umhverfis húsið fylgdi löggan þeim eftir en skipti sér lítið af fólki. Enda var greinilega ekki verið að skemma neitt eða brjóta, það eina sem var kastað voru snjóboltar, og rúður glerskálans voru lamdar að utan með flötum lófum til þess eins að framleiða hávaða, ekki til að brjóta. Það tókst líka. Hávaðinn. Það var barið á trommusett, fötur, potta og hjólbörur. Það var eiginlega bara rífandi stemning og ekki séns að þingfundur hafi verið ótruflaður.

Ég fylgdist með þegar piparúðinn fór að fljúga í Alþingisgarðinum. Þá var fólk búið að vera þar í um klukkustund og frá því þar sem ég stóð, við garðvegginn, gat ég ekki séð að það hefði orðið nein stigmögnun. Þess vegna skildi ég ekki alveg hvað krafðist þess að löggan breytti allt í einu um taktík og úðaði fólk, en ég get samt ekki fullyrt um það sem gerðist í "fremstu víglínu". Það má vel vera að þar hafi einhverjir kastað grjóti eða gert annað sem kallaði á þessi viðbrögð, en hópurinn í heild var ennþá að hegða sér á sama hátt og í tvær klukkustundir á undan.

Ég varð hinsvegar svekkt þegar þessi eðlisbreyting varð á mótmælunum, því um leið og kemur til átaka við lögreglu þá hætta mótmælin að snúast fyrst og fremst að ríkisstjórninni og verða allt í einu "við á móti löggunni". Það finnst mér leiðinlegt því um það snýst þetta ekki, löggan ber enga ábyrgð á ástandinu hérna. Piparúðanum var beitt nokkrum sinnum og mótmælendur skiptu snjóboltum út fyrir egg og Ab-mjólk. Samt sauð í raun ekki verulega upp úr, a.m.k. þannig að sá mikli fjöldi fólks sem var í rólegri kantinum sá enga ástæðu til að fara. Það voru margir sem fylgdust með á hliðarlínunni en sýndu stuðning sinn greinilega með nærverunni. Ég var síðan ekki þarna um kvöldið svo ég get ekki sagt til um hvernig mótmælin voru þá, en það eina sem mér fannst verulega leiðinlegt að heyra af var að málningu hefði verið kastað á Alþingishúsið. Oslóartréð mátti alveg missa sín og hefði hvort eð er brátt verið tekið niður svo þar var enginn skaði skeður.

Það sem mig langar að koma á framfæri með þessu er að þeir sem finna sig ekki í því að öskra eða vera með læti, geta samt ekki notað það sem afsökun fyrir að láta ekki sjá sig. Allir sem á annað borð eru ósáttir geta fundið sinn stað í þessum mótmælum, því þarna er fólk af öllum stærðum, gerðum og aldri. Að stærstum hluta eru þetta friðsamar aðgerðir, þótt pústrar verði í litlum hópum, og þær skila árangri til lengri tíma litið. Það er augljóst mál að ríkisstjórnin mun leysast upp á þessu ári og líklega fyrr en seinna. Það er ekki hægt að líta hjá þeirri staðreynd, sama hvort maður vill það eða ekki, því svona getur þetta ekki haldið áfram lengi. Margir héldu því fram að mótmælin væru búin þegar fækkaði í þeim yfir jólin, og hlakkaði í sumum. Þeir sömu þurfa nú að éta það ofan í sig, þetta hefur stigmagnast og mun halda áfram að stigmagnast þar til eitthvað gerist.

Mæli m.a. með þessum stutta pistli eftir Þröst Helgason, kollega minn á Mogganum (smella til að stækka):

2009-01-14T20:49:00.007Z

Að sjá heiminn

Einn vinnudag í nóvember tók ég viðtal við tvo menn sem hafa málað sig algjörlega út í horn í samfélaginu og eiga sér varla viðreisnar von. Síðan hafa þessir ógæfumenn haft samband við mig öðru hvoru, til að láta mig vita af sínum högum og biðja mig um að skrifa meira um sig, í þeirri von að einhver aumki sig yfir þá.
Nú síðast í kvöld hringdi annar þeirra í mig meðan ég var í vinnunni. Þetta er frekar róleg vakt svo ég sá enga ástæðu til að slíta samtalinu og við enduðum á því að spjalla í góðan klukkutíma. Eða hann talaði öllu heldur, og ég hlustaði, á frásagnir hans af því marki sem hann er brenndur eftir um fjögurra ára veru í Frönsku útlendingahersveitinni þegar hann var 21-24 ára, á svipuðum aldri og ég.

Útlendingahersveitin barðist á þessum tíma við "uppreisnarmenn" í Afríku eftir nýlendutímann, í kringum 1979. Minn maður dvaldist lengst af í Tsjad en eitthvað á Fílabeinsströndinni líka. Maður hefur nú heyrt af því áður að Franska útlendingahersveitin sé andstyggilegt batterí og sögurnar sem hann sagði styðja það enda vægast sagt ógeðslegar. Ef satt er finnst mér ekki skrýtið þótt maður sem verði vitni að og þátttakandi í svona hörmungum geti aldrei orðið hæfur þjóðfélagsþegn aftur og drekki frá sér æruna.
Ég hef enga sérstaka ástæðu til að rengja hans frásögn en fyrir forvitnis sakir googlaði ég frönsku útlendingahersveitina til að kanna hvað kæmi upp á íslenskum síðum. Þar fann ég svosem ekkert sem staðfesti vist hans þar, en hinsvegar koma fyrstir upp spjallþræðir á Huga.is þar sem unglingsstrákar (15-19 ára) tala um það sín á milli hvað það sé nú spennandi að ganga í Frönsku útlendingahersveitina.

Einn þeirra skýrir það þannig að hann sé mikill ævintýramaður og hafi gaman af því að ferðast. Mikið finnst mér það sorglegt að strákar sem búa við þau forréttindi að alast upp í herlausu landi og þurfa aldrei að búa við stríð, skuli gagngert sækjast eftir því að komast í stríðsátök. Þeir telja sig vita hvað þeir fari út í og kenna það við ævintýramennsku, en mér finnst það meira í ætt við vanvirðingu við þá forréttindastöðu sem þeim hefur verið gefin. Það er óskandi að stríðsáhuginn rjátli af þeim áður en þeir láta verða af því að ganga í Frönsku útlendingahersveitina og komi skemmdir á sálinni heim.

Ef það er ævintýri og ferðalög sem þeir sækjast eftir þá er hægt að finna þau með heilbrigðari hætti en að gerast hermaður. Fyrir utan það að sem hermaður er um mjög takmarkað ferðafrelsi að ræða og ekkert færi til að skoða heiminn á eigin forsendum. Kannski er hvötin samt sú kynnast heiminum öðru vísi en sem ferðamaður og upplifa átakasvæði. En hvernig væri þá t.d. að ganga til liðs við sjálfboðaliðasamtök, SÞ eða RK, og taka þátt í uppbyggingu á stríðshrjáðum svæðum í stað þess að ganga sjálfviljugur til liðs við eyðilegginguna þar sem strákar eru látnir murka lífið hvor úr öðrum hvort sem þeir vilja það eða ekki.

Ég held að það séu engar hugsjónir sem liggja baki draumum íslenskra stráka að ganga í her. Enginn sérstakur málstaður sem þeir vilja berjast fyrir, enda er málstaðurinn yfirleitt umdeilanlegur í stríði. Kannski telja þeir sér trú um að þetta sé ekki eins og það var og nú sé barist á "siðmenntuðum" nótum. En ég held að það sem Franska útlendingahersveitin tekur þátt í núna í Afghanistan, Djibouti eða Kongó sé ekkert minna ógeðslegt en það sem átti sér stað í Rúanda, á Fílabeinsströndinni og í Tsjad fyrir 20 - 30 árum.

2009-01-11T22:26:00.004Z

Já, já, já

Á miðvikudaginn sáum við Önni myndina Yes Man í bíó. Hún reyndist vera prýðisskemmtun. Boðskapurinn er heldur ekki sem verstur, í þeirri ýktu mynd sem hann birtist þó að hætti Jim Carry. Að vera vakandi fyrir því að grípa tækifærin sem lífið hefur upp á að bjóða þótt það krefjist þess að fara út úr þægindabubblunni. Bara fara út, drekka ógeðslega mikið af redbull og reifa.

Jæja. Kannski var ég undir áhrifum þessarar myndar þegar ég fékk símtal daginn eftir í gegnum frænku mína þar sem örvæntingarfullur hársnyrtinemi bað mig um að gerast prófverkefnið sitt í Iðnskólanum í Hafnarfirði. Hugur minn öskraði "JÁ MAÐUR! JÁ MAÐUR!" Og ég sló til. Mætti í Iðnskólann í Hafnarfirði snemma í gærmorgun.

Núna er ég eiginlega rauðhærð. Ég veit ekki alveg hvort ég get vanist þessu. Liturinn er svo sem ágætur en ég fattaði það ekki fyrr en núna að ég hef alltaf verið stolt bimbó. Ég þekki mig eiginlega ekki í spegli. Ég ætla samt að leyfa þessu að vera aðeins og sjá hvað gerist. Aðaláhyggjuefnið er að nú verði endanlega ómögulegt að þekkja okkur systurnar í sundur.

2009-01-07T18:45:00.003Z

Árið í myndum

Hér má líta nokkrar af uppáhaldsmyndunum mínum frá árinu 2008. Þær eiga þær allar sameiginlegt að vekja góðar minningar og vera annað hvort teknar af mér eða af mér. Sem sagt af mér. Myndirnar einar bera vitni um fáránlega skemmtilegt ár.

Ófáum sumarstundum var eytt í Hvammi í hestastóðinu okkar miðju. Þeir eru svo skemmtilegir félagar auk þess að bjóða upp á endalaust mótíf fyrir myndirOg á grænu engi allt annars staðar í heiminum stóðu þessi Khmu-börn og fylgdust með foreldrum sínum vinna, en veifuðu hressilega til okkar þegar við gengum hjáÉg fór í smávegis roadtrip um S-Evrópu með Jennifer, Jantien, Elise og Hil-May í ágúst. Þetta var annað "reunionið" okkar síðan í BNA en ég í fyrsta skipti sem við hittum Jennifer aftur og hún kom alla leið frá Úrúgvæ til að vera meðÞessa mynd tók Anna af mér á Kínamúrnum. Þarna má vel sjá hversu ótrúlega brattur hann er á köflum

Ég heimsótti nokkur lítil þorp í miðhluta Portúgal þar sem var nánast eingöngu að finna gamlar konur í kjólum og gamla kalla með hatta. Unga fólkið löngu flúið til Lissabon.Talandi um gamalt fólk, þessi gamla kona í Laos hugsaði sig ekki um tvisvar áður en hún óð út í ánna þar sem ég reri sjálf hjá á kajak. Sennilega gerir hún þetta daglega.Nokkrum mánuðum seinna þurftum við Önni að fara yfir aðra á til að komast inn í Bása (Önni á jeppanum, ég á myndavélinni). Þar tjölduðum við til tveggja nátta í steikjandi hita í okkar eigin prívatrjóðri á lækjarbakka. Frábær útilega.Fyrsta sólbaðið okkar (eins og sést á húðlitnum) í Asíu, í hinum skemmtilega smábæ Hoi An í Víetnam. Fyrir aftan sólbekkina voru beljur á túni og við hlið sundlaugarinnar skutust rottur með reglulegu millibili. Neon-litaðar og Íslandsmerktar í Full Moon partýi á eyjunni Ko Phangan í Taílandi.Allt sem fyrir augu bar í Asíu var litríkt, framandi og heillandi. Þessi munkur átti rólega stund ásamt okkur eftir að hafa prílað snarbrattar tröppur upp á eina af rústum Angkor í Kambodíu í 35° hita. Köfunin í Taílandi var ótrúleg og fór fram úr öllum mínum væntingum. Jafnvel þótt ég hafi misst af hópnum mínum þegar þau syntu með hvalháfnum....ég er að jafna mig á því núnaDrápsvellirnir í Kambódíu, og Kambódía öll, er ógleymanleg

Það er erfitt að hætta...ég á þúsundir fleiri mynda frá árinu á lager og get varla gert upp á milli. Mín bíður mikil (en skemmtileg) vinna við að koma þessu í albúm.

2009-01-02T21:58:00.018Z

Við áramót - annáll 2008

2008 var með eindæmum viðburðaríkt og stórt ár, bæði í mínu persónulega lífi og samfélaginu öllu. Sennilega hef ég sjaldan gengið í gegnum álíka tilfinningarússíbana á einu ári síðan einhvern tíma á gelgjunni. Eins og ég hef stundum áður gert hyggst ég því taka saman stuttan annál til að halda þessu til haga.

Fyrsti árfjórðungur
Fyrstu mánuðir ársins 2008 eru í hálfgerðri móður hjá mér, hugsanlega vegna þess að hve mikið var að gera. Ég hafði ætlað að ljúka BA ritgerðinni fyrir jólin 2007 svo ég gæti einbeitt mér alfarið að því að vinna og safna pening í janúar og febrúar fyrir væntanlega Asíuferð. Það teygðist hinsvegar úr því eins og gengur svo afleiðingin var sú að þessa tvo mánuði vann ég 150% vinnu hjá Borgun/Mastercard, samhliða því að leggja lokahönd á BA ritgerðina. Dauðar stundir nýtti ég í bólusetningar og fleira fyrir ferðina. Ég minnist þess að hafa borðað mikið af 1944 réttum á kvöldin þessar fyrstu vikur ársins.

Í febrúarlok útskrifaðist ég svo úr HÍ. Fyrirfram ætlaði ég mér ekki að gera neitt úr þessu enda fannst mér þetta hálfómerkilegt allt saman. Þegar nær dró fór ég hinsvegar að verða æ ánægðari með áfangann og með stuttum fyrirvara ákvað ég því að blása til smá veislu fyrir vinina, sem varð um leið kveðjupartý okkar Asíustelpnanna. Viku síðar lögðum við af stað til Japan.

Það var ferðin stóra, góða sem hefur ekki gert neitt annað en að stækka og verða enn betri í minningunni. Þrír mánuðir, sex Asíulönd og ógleymanleg lífsreynsla lágu að baki þegar ég sneri aftur heim. Ég hugsa ennþá um þessa ferð á hverjum einasta degi og fyrstu vikurnar eftir heimkomuna var ég alltaf með hálfan hug í Asíu og átti erfitt með að hugsa um neitt annað. Ég bjóst ekki við því fyrirfram að eiga svona erfitt með að jafna mig eftir þessa ferð, en það var mikill órói í mér fyrst í stað. Á endanum breytti ferðin mér meira en ég sá fyrir.

Annar ársfjórðungur
Sennilega stafaði það að einhverju leyti af því hvað lífið var í lausu lofti. Ég byrjaði strax aftur í sumarvinnunni á Mogganum, en haustið var algjörlega óræð breyta. Ég sóttist eftir fastráðningu án þess að vera viss um að ég raunverulega vildi það og fékk ekki svar fyrr en seint í ágúst. Fram að því var umræðan öll á þá leið að fyrirtæki væru flest að segja upp frekar en að ráða og andrúmsloftið var þegar orðið mjög neikvætt út af kreppunni, allt öðru vísi en þegar við fórum af landinu og góðærisbjartsýnin var enn ríkjandi. Á meðan ég var úti fluttu svo mamma og pabbi burt af æskuheimili mínu í Mosfellsbæ og austur fyrir fjall. Í ofanálag átti ég erfitt með að venjast tilhugsuninni um að afi hefði dáið á meðan ég var úti og ég misst af jarðarförinni. Mér leið eiginlega eins og það hefði aldrei gerst og hann væri enn til staðar. Allt þetta átti sinn þátt í því að mér leið mjög skringilega í sumar og varð ýmist mjög döpur eða sárreið af minnsta tilefni, sem er ólíkt mér og mínu hefðbundna jafnaðargeði.

Helst af öllu langaði mig bara að fara burt frá þessu öllu og komast aftur í áhyggjuleysið sem fylgdi ferðalaginu. Tilhugsunin um að skrifa undir fastráðningarsamning var hálfkæfandi og stundum fannst mér eins og allir í kringum mig væru gagngert að gera atlögu að mínu persónulega frelsi og reyna að binda mig niður. Sumarið átti þó auðvitað margar bjartar stundir, ekki síst í Hvammi og í veiðiferðum í Borgarfirði auk útilegu okkar Önna í Þórsmörk.

Þriðji ársfjórðungur
Suður-Evrópuferðin í ágúst, þegar ég hitti vinkonur mínar kæru úr skiptináminu í Bandaríkjunum, gaf mér smá andrými og útrás fyrir þessa tilvistarkreppu og mér leið betur þegar ég kom heim. Svo skall kreppan á fyrir alvöru og í raun er fyndið hvernig allt snarsnerist þá við fyrir mér.
Fastráðningin, sem var skjalfest í september, varð allt í einu ekki lengur aðþrengjandi heldur haldreipi. Útþráin breyttist í e-s konar blendna ábyrgðartilfinningu fyrir því að nú yrði maður að leggja sitt að mörkum í uppbyggingunni, þótt stundum hvarfli að manni að best væri bara að leggja á flótta frá þessu öllu. Ég á samt mjög erfitt með að kyngja þessu klúðri.
Ég átti engar eignir, lán né fjárfestingar og varð því ekki fyrir beinum skaða en ég tel að minn óbeini skaði sé umtalsverður eins og allra. Fyrst og fremst finnst mér það sárt tap að finnast möguleikar mínir skertir. Áætlanir um sparnað fyrir framhaldsnám í útlöndum eru í biðstöðu þar til krónumál ofl. skýrist. Sú tilfinning að mér standi allar dyr opnar og ég geti valið úr möguleikum hefur að hluta vikið fyrir hugsuninni "svo lengi sem ég held vinnunni reddast þetta allt".

Fjórði ársfjórðungur
Undir lok ársins var ég búin að ná mér aftur á strik. Óeirðin liðin hjá og ég aftur orðin nokkuð sátt við stöðu mína í tilverunni. Ég hef kunnað vel við að vera vinnandi kona en ekki nemi, enda vinnan skemmtileg og krefjandi. Við Önni nýttum frítíma okkar vel, fórum mikið í Hvamm og sóttum bæði námskeið tengdum okkar áhugamálum. Sennilega frestast áætlanir um framhaldsnám eitthvað en það stóð hvort eð er ekki til að fara alveg strax og ég er alveg sátt við að ná mér í góða vinnureynslu áður. Jólin og áramót hafa verið frábær, í þetta skipti haldin í Hvammi í fyrsta skipti og Önni var hjá okkur.

Víst er að árið 2008 verður eftirminnilegt. Á heildina var þetta frábær tími, fullur af gleði og hamingju, litadýrð og lífsreynslu. Árið 2009 er það fyrsta í nokkur ár þar sem ekkert sérstakt er framundan hjá mér, engar stórar ferðir eða tímamót. Ýmsar áætlanir eru samt á prjónunum um að gera þetta að skemmtilegu ári og ég hef fulla trú á að svo verði. Þetta veltur allt á hugarfarinu. Gleðilegt ár!

2008-12-15T23:25:00.015Z

Faðir andanna

Amma kom til mín um helgina í okkar árlega jólabakstur. Það er orðið að hefð, núna fjórðu jólin í röð síðan við Önni fluttum á Freyjuna, að amma hjálpi mér að fá jólalykt í húsið eins og hún segir sjálf og bökum við rúsínukökur, súkkulaðibitakökur og spesíur. Ég leyfði jólatónlistinni að hljóma undir bakstrinum og þegar Ellen og KK sungu Faðir andanna eftir Matthías Jochumsson staldraði amma við og sagði "ég fæ alltaf svo skrýtna mynd í hugann þegar ég heyri þennan sálm."

Hún sagði mér svo frá því hvernig hún man fyrst eftir þessum sálmi. Þetta hefur verið árið 1938 því hún var þá 10 ára gömul, heima hjá sér á Kletti í Kollafirði, vestur á Barðaströnd. Það er þannig að það féll mjög mikið út úr firðinum á fjöru og þennan dag, um hásumar, var amma eitthvað að bardúsa úti þegar hún heyrði mikinn söng bergmála inn fjörðinn. Það var þá pósturinn Gunnar, sem var einfættur því hann hafði fengið berkla í annan fótinn sem þurfti að taka af við hné. Pósturinn einfætti kom ríðandi á hesti sínum eftir leirunum og söng hástöfum um föður andanna, frelsi landanna og ljósið í lýðanna stríði svo glumdi á milli fjallanna. (Myndin er tekin út um stofugluggann á Kletti og út fjörðinn 2006)

Seinna man hún reyndar líka vel eftir þessum sálmi því hann var víst alltaf spilaður í lok útvarpsmessunnar á meðan heimsstyrjöldinni stóð sem hugvekja, enda á textinn vel við andrúmsloftið sem þá hefur án efa verið ríkjandi. Þessi mynd af einfætta póstinum Gunnari á hestinum sínum fyrir 70 árum síðan kemur samt enn alltaf í hugann á henni ömmu þegar hún heyrir sálminn sunginn. Og ég held að héðan af verði þau hugrenningatengsl hjá mér líka, því þótt atvikið sé fjarri mér sé ég Gunnar ljóslifandi fyrir mér eins og amma lýsti honum.

Faðir andanna
frelsi landanna
ljós í lýðanna stríði
send oss þitt frelsi
synda slít helsi
líkna í stríðanda lýði.

Sælu njótandi
sverðin brjótandi
faðmist fjarlægir lýðir.
Guðs ríki drottni
dauðans vald þrotni
komi kærleikans tíðir.

Lýstu heimana
lífga geimana
þerrðu treganda tárin.
Leys oss frá illu
leið oss úr villu
lækna lifenda sárin.

Faðir ljósanna
lífsins rósanna
lýstu landinu kalda.
Vertu oss fáum
fátækum smáum
líkn í lífsstríði alda.

2008-12-07T11:27:00.005Z

Jólaföndrið í ár

Jólaföndrið komst á fullan skrið á Freyjugötunni í gær. Kransarnir eru komnir í gluggana og við Önni mauluðum piparkökur og hlustuðum á jólalög með skærin og límstiftið á lofti. Við vorum samt ekki að búa til neina jólasveina úr bómull og klósettpappírsrúllum, þótt föndrið okkar hafi verið álíka kreppulegt en með bókstaflegri hætti. Við ákváðum nefnilega að gera úrklippubók um þetta ótrúlega tímabil síðustu tveggja mánaða þegar efnahagur Íslands hrundi. Fyrir utan hvað þetta hefur verið sögulegur tími almennt þá hefur hann náttúrulega líka verið fróðleg reynsla fyrir okkur sem unga blaðamenn. Sannarlega hefur ekki verið nein gúrkutíð fyrstu mánuðina mína í fastráðningu.

Jólahreingerningin kallar á að blaðabunkinn verði sendur í endurvinnsluna sem fyrst svo við ákváðum að drífa í þessu áður. Við byrjuðum að líma inn í úrklippubókina í tímaröð frá forleiknum 30. september en föndrið strandaði þegar við fundum hvergi Moggann þann 7. október. Það væri ófyrirgefanlega gloppa í svona bók, því 7.október var stór fréttadagur, dagurinn eftir "Guð blessi Ísland" og neyðarlögin. Það reddaðist þó því í gærkvöldi fórum við í hangikjötsboð til foreldra Önna þar sem hann dembdi sér í blaðabunkann í bílskúrnum og fann 7. október. Jólaföndrið hélt því áfram þegar við komum heim á miðnætti og bókin er óðum að taka á sig heildarmynd. Við kunnum sko að skemmta okkur á laugardagskvöldi.

2008-11-23T16:41:00.003Z

Mig sig

Það má vart á milli sjá hvor Sighvatsdóttirin er fegurri

2008-11-20T23:13:00.010Z

Meira af gömlum tímum

Gamalt fólk er uppáhalds viðmælendurnir mínir í vinnunni. Eitt skemmtilegasta viðtal sem ég hef tekið var t.d. í sumar, þegar ég fór á Hrafnistu og spjallaði við hana Siggu Friðriks úr Eyjum sem átti 100 ára afmæli. Sú var sko ekki dauð úr öllum æðum. Sjá brot úr viðtalinu:

-----

Það fer þó ekki á milli mála að Sigríður hefur verið vel metinn starfskraftur hjá Ísfélagi Vestmannaeyja, þar sem hún starfaði lengst af, því þar gegndi hún lengi starfi verkstjóra sem var fátítt meðal kvenna á þeim tíma. Sigríður segist líklega hafa verið beðin um það þar sem hún var dugleg og gat slegið frá sér, en segir jafnframt að hún hafi oft fundið fyrir því að kvenfólk nyti ekki sannmælis því fæstir hafi talið þær eiga nokkuð erindi í ábyrgðarstörf. Það hafi þó sem betur fer breyst síðan þá. Hún nefnir sem dæmi þegar eftirlitsmenn hafi komið frá Fiskimannanefnd til að líta eftir fiskverkuninni í Vestmannaeyjum.
„Þeir komu þrír sjeffar úr bænum, og þá er maður af Akureyri, Bassi nefndur, fyrir utan og þeir spyrja með miklu veldi hver hafi eiginlega umsjá með síldinni hér. „Hún Sigga Friðriks sér um það,“ svaraði Bassi.“ Segir Sigríður að þá hafi eftirlitsmönnunum orðið bilt við og hváð: „Og trúið þið henni fyrir því?“ Þeir hafi þá ekki séð ástæðu til að koma inn og ræða við hana um verkstjórnina. „Manni leið bara eins og glæpakvendi, en svona voru karlarnir í þá tíð. En þær eru nú frekar farnar að mala þá undir sig núna, konurnar, ég held það nú.“

-----

Fyrir nokkrum vikum var svo meiningin að eiga stutt spjall við Jón Hjörleif Jónsson, áttræðan söngfugl og fyrrverandi skólastjóra. Ég endaði hinsvegar á því að kjafta við hann í hátt í 40 mínútur enda reyndist hann stórskemmtilegur karl. Það sem gamlir skemmtilegir karlar hafa umfram unga skemmtilega karla er að þeir slíta yfirleitt ekki samtali án þess að vippa út að minnsta kosti einu vísukorni eða svo og þetta fékk ég að heyra frá honum Jóni:

Það var ég hafði hár og skegg
um höfuð loðið,
en nú er hausinn eins og egg,
illa soðið.

Og klykkti hann svo út með því að það væri líka ekkert nema grautur í höfðinu á honum. Í dag ræddi ég svo við formann félags eldri borgara á Selfossi, Hjört Þórarinsson, sem skreytti samtalið með ekki einni heldur tveimur vísum:

Þótt liggi fyrir launabætur
er lífsviðhorf sem mestu ræður

því sá á nóg sem nægja lætur

við notalegar kringumstæður

frá eigin brjósti um kreppuna og svo bætti hann við þessari frá sjöunda áratugnum sem hann mundi ekki hver orti:

Situr einn með sorgmætt fés
Seðlabanka-Jóhannes
fellir gengi fyrsta des
og fer svo allt til helvítes

Eftir að hafa skeggrætt við svona snillinga er ekki annað hægt en að ljúka dagsverkinu með brosi á vör. Ég er hinsvegar hrædd um að þessi siður að kasta fram vísum í tíma og ótíma sé óðum að lognast út af með deyjandi kynslóð. Ég ætla að leggja mig fram um að læra ógrynni af tækifærisvísum til að bæta úr því.