Föstudagspistill - ömmur

Í þessum pistli segir af tveimur mætum konum, þeim Brynhildi Sæmundsdóttur og Auði Einarsdóttur. Þær fæddust báðar árið 1928, Auður að Nýjabæ undir Eyjafjöllum en Brynhildur að Kletti í Kollafirði á Barðaströnd. Lengi vel vissu þessar konur ekki hvor af tilvist annarrar, né að fyrir þeim báðum ætti að liggja að verða ömmur mínar. Auður amma og Binna amma.

Auður amma dó í lok janúar. Þess vegna hafa ömmur verið mér sérstaklega hugleiknar síðustu vikur og að maður eigi ekki að bíða með að þakka fyrir ömmur sínar þar til í minningargrein.

Ég var svo heppin að eiga tvær ömmur fram á fullorðinsaldur og Binna amma er enn í fullu fjöri, enda hálfgert náttúruafl. Báðar stóðu þær sig með eindæmum vel í ömmuhlutverkinu og uppfylltu öll þau fyrirframgefnu skilyrði sem maður í huganum setur ömmum sem barn.

Þær voru góðar og ástúðlegar og þær dekruðu við barnabörnin sín, gáfu okkur fallegar flíkur sem þær höfðu unnið í höndunum, sungu fyrir okkur og kenndu okkur. Og það sem er kannski mikilvægast af öllu í ömmufræðunum: Hvor um sig höfðu þær fullkomnað ákveðna tegund bakkelsis sem barnabörnin fengu að gæða sér á í heimsóknum.

Auður amma á Hellu steikti heimsins bestu kleinur. Það verður aldrei af henni tekið. Flatkökurnar hennar þóttu líka algjört met, en ég borðaði mig aðallega sadda af kleinunum. Binna amma gerir enn bestu randaköku sem ég hef smakkað. Hún saumaði líka jólaföt í stíl handa öllum barnabörnunum, svo hópurinn varð mjög myndrænn á stórhátíðum, en Auður amma prjónaði tátiljur í metravís í öllum stærðum og gerðum handa afkomendum sínum og hverjum þeim sem átti leið hjá.

Þessar minningar hafa satt að segja orðið svolítið áhyggjuefni því mér þykir einsýnt að ég muni ekki standa sjálf undir þessum ömmuskilyrðum þegar fram í sækir, með mína 10 þumalputta. Eftir því sem maður eldist lærist manni samt að kunna að meta ömmur sína sem meira en bara ömmur, ef maður er svo heppinn að fá að eiga þær nógu lengi að. Smám saman áttaði ég mig á því að ömmur mínar væru ekki bara frábærar ömmur heldur líka frábærar konur og fyrirmyndir.

Auður amma mín var skemmtileg og lífleg, alltaf hress en líka prinsipp-manneskja því hún slúðraði ekki um nokkurn mann, jafnvel þótt hún byggi í smáþorpi þar sem eflaust var nóg af kjaftasögum. Hún vann um tíma fyrir barnaverndarnefndina, sem henni fannst erfitt, og var stofnfélagi í hestamannafélaginu, sem henni fannst skemmtilegt. Það er því kannski ekkert skrítið að hún Auður amma hafi verið vinsæl, en samt kom það mér ánægjulega á óvart að sjá að fullt var út úr dyrum í jarðarförinni hennar.

Binna amma mín er eins og áður sagði hálfgert náttúruafl. Það kemur mér sífellt á óvart hvað hún er klár og skemmtileg og hvað við tvær eigum margt sameiginlegt í skoðunum og áhugamálum. Ekki vegna þess að ég sé svona gamaldags, heldur vegna þess að amma er svo opin og víðsýn og lifandi.

Jafnvel þótt ég læri aldrei að prjóna eða sauma og setji ekki kennimark mitt á neitt bakkelsi þá held ég samt að mér gæti lukkast að verða ágætis amma einhvern daginn, ef ég bara tek mér þessar tvær heiðurskonur til fyrirmyndar.

Birtist sem pistill í daglegu lífi Morgunblaðsins föstudaginn 16. febrúar 2012.

133.806 manns – bara einn hæfur?

Maður heitir Ólafur Ragnar og er Grímsson. Hefur hann nú setið sem forseti Íslands í 16 ár, en aldrei hefur neinn borið þann titil lengur. Þegar téður Ólafur Ragnar bauð sig fyrst fram var ég í 6. bekk í grunnskóla. Ég á fallega minningu um vorferð á Þingvelli, þar sem við skólabörnin sátum á Lögbergi og diskúteruðum hvern við myndum kjósa hefðum við kosningarétt. Ekki man ég hvern ég taldi álitlegastan, en man að bekkjarbróðir minn sagðist vilja kjósa Guðrúnu Pétursdóttur vegna þess að hún minnti svo á ömmu hans.

Þetta var árið 1996 og síðan þá hefur Ólafur Ragnar meira og minna átt forsetaembættið. Ef hann situr eitt kjörtímabil enn þýðir það að ég og mínir jafnaldrar verðum komin á fertugsaldur þegar við fáum í fyrsta sinn sem kjósendur raunverulegt val um að kjósa einhvern annan en Ólaf Ragnar Grímsson sem forseta Íslands. Það er ekki eðlilegt.

Útlit er hinsvegar fyrir að sú gæti orðið raunin því ef marka má undirskriftalista á netinu vilja hátt í 30 þúsund manns að Ólafur Ragnar fái að eiga forsetatitilinn áfram. Með því að bregðast ekki við þessari áskorun og segja af eða á um hvað hann ætlar sér heldur Ólafur Ragnar embættinu í gíslingu, því sú slæma hefð hefur myndast í íslenskum stjórnmálum að enginn trúverðugur bjóði sig fram gegn sitjandi forseta. Í ljósi þess hve þaulsætnir íslenskir forsetar eru er þessi hefð afar ólýðræðisleg. Þeir sem fara með völd eru gjarnir á að vilja hanga á þeim og finnast þeir sjálfir vera ómissandi, en það er ekki hollt að sami maðurinn fari einn með eitt af valdamestu embættum þjóðarinnar í 20 ár. Það er ekki hollt fyrir hann og það er ekki hollt fyrir samfélagið.

Forsetaembættið er ungt og ákvæði stjórnarskrár um það óljós, svo þeir sem gegna því hverju sinni hafa getað mótað það talsvert og túlkað. Ólafur Ragnar hefur nú þegar breytt eðli embættisins meira en forverar hans gerðu, hann hefur gert það pólitískara og í tvígang beitt málskotsréttinum sem áður var deilt um hvort væri raunverulega til staðar. Þetta eitt hefur efalaust áhrif á það hverjir bjóða sig fram. Því það er alveg ljóst að næsti forseti fær ekki að vera táknrænn „menningarforseti“ í friði heldur mun hann verða fyrir pólitískum þrýstingi um að beita málskotsréttinum, sem erfiðara verður að hafna en áður í ljósi fordæmisins. Það hvernig næsti forseti fer með embættið mun hafa talsvert um það að segja hvernig áhrif þessa verða til lengri tíma og sama hvort breytingarnar í tíð núverandi forseta njóta almenns stuðnings eða ekki, þá ætti Ólafur Ragnar ekki að hafa einn frjálsar hendur um það að festa þær í sessi.

Málflutningur margra þeirra sem skora á Ólaf Ragnar að sitja í 20 ár er á þá leið að það sé enginn annar. Árið 2011 voru 133.806 Íslendingar á aldrinum 35-70 ára. Ef aðeins einn maður í þessum hópi getur með sóma verið forseti horfir ekki vel fyrir þessari þjóð. Þá liggur ljóst fyrir að Ólafur þarf að sitja til dauðadags.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 9. febrúar 2012.

Föstudagspistill um ferðalög

Ég elska ferðalög. Það verður bara að hafa það þótt ég hljómi eins og andlaus fegurðardrottning, því þannig er það, ferðalög eru meðal minna helstu áhugamála. (Reyndar væri ég alveg til í frið á jörð líka ef út í það er farið. Þá gæti ég líka ferðast til fleiri staða án þess að hafa áhyggjur af öryggi mínu.)

Allavega. Ég elska að ferðast og á þessum tíma árs herja dagdraumar um framandi slóðir oft á mig af miklu offorsi. Ég er auðvitað ekki ein um þetta. Jarðarbúar fóru í 980 milljón ferðalög á árinu 2011, svo augljóslega eru fleiri en ég sem vita ekkert betra en að eyða peningum, tíma og fyrirhöfn í að fara á staði sem væri svo sem tæknilega séð hægt að sjá á mynd.

Það sem ég elska við ferðalög, fyrir utan þá einföldu staðreynd að þau svala þorstanum eftir að sjá og heyra eitthvað nýtt, er spennufiðringurinn sem fylgir því. Það skiptir engu máli hvort ferðin liggur um fáfarnar slóðir á fjöllum eða til vinsælustu áfangastaða heims í stórum menningarborgum, svo lengi sem það eru framandi slóðir fyrir mér líður mér eins og landkönnuði að uppgötva eitthvað nýtt.

Ég elska frelsistilfinninguna sem heltekur mig yfirleitt um leið og flugvélin tekur á loft og ég sé Íslandsstrendur hverfa mér. Það er frelsandi að vera á ókunnugum stað og vera ekki bundinn neinni dagskrá nema þeirri sem ég set mér sjálf. Ferðalög frelsa mann líka undan rútínunni og verða þannig til þess að maður hugsar öðru vísi og um aðra hluti en í hversdagslífinu.

Ég elska áskorunina. Það reynir stundum á að vera á framandi slóðum þar sem einföldustu hlutir, eins og að finna mat eða klósett eða spyrja átta, verða áskorun. Þá ríður á að geta haft húmor fyrir aðstæðum og haldið jafnaðargeði, hvort tveggja eiginleikar sem hollt er að þjálfa.

Ég elska hvernig ferðalög dýpka skilning manns og tengja mann við fólk í fjarlægum heimshlutum. Maður sér með eigin augum hvað margt er líkt en líka margt ólíkt. Eftir að hafa ferðast til lands vekja fréttir þaðan meiri athygli mína en áður, ég læt mig það frekar varða hvernig almenningi farnast þar sem ég hef sjálf gengið um göturnar.

Ég elska líka að hitta nýtt fólk á ferðalögum, jafnvel þótt það séu yfirleitt stutt kynni. Maður fyllist trú á mannkyninu við að finna að víðast hvar sem leiðir manns liggja er að finna gott, hjálpsamt og skemmtilegt fólk. Svo einfalt er það.

Ég elska að ná áttum. Fyrstu augnablikin í nýju landi þar sem tungumálið er óskiljanlegt, verðskynjunin brengluð og staðhættir ókunnir geta verið hálfgert adrenalínkikk. Þá tekur við verkefnið að átta sig á umhverfinu, finna út hvernig maður kemst frá A til B, finna mat, svefnstað, hætta að líta út eins og áttavillt og auðveld bráð. Þegar þetta tekst og maður nær stjórn á aðstæðum líður manni eins og ekkert í heiminum geti stöðvað mann lengur. Það er ótrúlegt hversu fljótt framandi staður verður kunnuglegur.

Ég elska hvernig einmitt sú staðreynd sýnir manni að þótt heima sé best þá gæti „heima“ verið nánast hvar sem er...

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu föstudaginn 27. janúar 2012.

Nærveru minnar ekki óskað

Segja má að félagslegt mótlæti hafi mótað líf mitt frá fyrstu tíð, allt frá því ég var á leikskóla og tvær stelpur við vegasaltið vildu ekki leika við mig vegna þess að þeim fannst stuttbuxurnar mínar ljótar. Þetta var í fyrsta skipti sem ég rak mig á það að við mannfólkið erum ekki alltaf góð hvert við annað. En ekki það síðasta. Smám saman lærðist mér að nærveru minnar er ekki alltaf óskað, jafnvel þótt ég hafi ekkert til saka unnið.Ég hef t.d. ekki tölu á því hve oft stóri bróðir minn rak mig út úr herberginu sínu þegar ég vildi bara fá að fikta í tölvunni hans. Tæpum tíu árum eftir atvikið við vegasaltið, nánar tiltekið daginn sem ég lauk samræmdu prófunum, var ég svo rekin út úr strætó vegna meintra óláta. (Ég gerði auðvitað ekki neitt, þessi strætóbílstjóri var bara eitthvað klikkaður.)

Sú staða kom líka óneitanlega upp á mínum námsárum að mér var vísað úr kennslustund. Hvort gild rök voru fyrir því get ég ekki lagt hlutlaust mat á. Frávísunarferli mínum lauk hins vegar ekki við útskrift. Þegar ég ætlaði að fljúga frá Japan til Kína fyrir nokkrum árum var mér til dæmis vísað frá hliðinu vegna þess að ég var ekki velkomin um borð fyrr en ég hefði klárað ísinn sem ég var að borða. Neyddist ég til að borða hann svo hratt að ég fékk tannkul og heilasting. Einu sinni var mér líka vísað af þungbúnum verði burt af skólalóð Sorbonne í París. Hvernig átti ég að vita að aðeins skráðir nemendur væru velkomnir inn fyrir múrana? Síðasta haust var mér og sænskum kollega mínum svo vísað út úr höfuðstöðvum Evrópuþingsins í Brussel, í fylgd tveggja öryggisvarða sem viðhöfðu miklar formælingar, á flæmsku og frönsku. Það hafði víst eitthvað með það að gera að við höfðum vikið frá leiðsögumanninum okkar, en hann hafði satt að segja alls ekki tekið nógu skýrt fram að við mættum ekki gera það.

Því má sjá að ég þekki vel þá tilfinningu að vera ofaukið og mætti ætla að skrápur minn væri með tímanum orðinn þykkur gagnvart þess lags félagslegu mótlæti. En ég er nú einu sinni þannig úr garði gerð að ég á auðvelt með að samsama mig hópi, þótt hópnum finnist hann kannski ekki eiga samleið með mér. Þótt ég væri að stíga þar inn fæti í fyrsta sinn var ég því strax búin að gera mig heimakomna í salarkynnum Samfylkingarinnar í Kópavogi á mánudaginn, þegar skyndilega var borin upp tillaga um að vísa skyldi blaðamanni út af fundinum. Það tók mig smátíma að skilja að átt var við mig. Í ljósi nýliðinna atburða íhugaði ég að leggja fram frávísunartillögu gegn brottvísunartillögunni, og taldi mig satt að segja eiga nokkuð traust bakland í sessunautum mínum, vinalegum mönnum á miðjum aldri, sem höfðu boðið mér súkkulaðirúsínur í upphafi fundar. En atkvæðin féllu mér ekki í vil. Eina huggunin harmi gegn er að í þetta sinn var ég þó á launum við að láta vísa mér á dyr.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 25. janúar 2011

Það er hált á svellinu

Öllu virðist nú hægt að snúa upp í pólitískt argaþras. Meira að segja veðrinu. Desember 2011 var sá snjóþyngsti í Reykjavík síðan 1984 og eftir hressilega ofankomu í lok mánaðarins var snjódýptin í höfuðborginni sú mesta síðan mælingar hófust árið 1921. Síðan hefur snjóað og hlánað til skiptis með tilheyrandi hálku. Nú síðast í gær gekk svo á með stormi og hríðarbyl. Sveiflurnar í veðrinu eru sem sagt í öfgafyllri kantinum. Þetta vitið þið reyndar vel sem lesið þessi orð því öll höfum við lent í basli vegna færðarinnar og sum verið svo óheppin að meiðast. Sjálf flaug ég á hausinn þegar ég skaust yfir götuna heima til að sækja mér pizzu. Þakkaði bara fyrir að fallið varð áður en ég fékk pizzuna og gætti þess að stíga varlegar til jarðar á bakaleiðinni.

Því þótt mildir vetur hafi verið reglan fremur en undantekningin í höfuðborginni reynum við flest að taka þessu bara með ró og haga ferðum okkar og hegðun eftir aðstæðum. Við Íslendingar kunnum jú að temja okkur æðruleysi gagnvart náttúruöflunum, ekki satt? Samt finna margir það í sér að nenna að verða ógurlega reiðir út í borgarstjóra fyrir að láta það gerast að það séu hálka og skaflar á götunum. Það er vinsælt sport á Íslandi þessi dægrin að leita að sökudólgum, og helst hengja þá líka, en áður en fólk stekkur upp á nef sér og krefst þess að einhver verði dreginn til ábyrgðar á veðrinu mætti íhuga nokkur atriði.

Fyrst er það auðvitað snjóþunginn, sá mesti frá 1984, sá mesti eins og áður segir. Í því ljósi má skoða þá staðreynd að á síðustu 25 árum hefur bílum fjölgað allverulega á höfuðborgarsvæðinu. Ég sé greinileg merki þess í þeim tveimur götum sem ég þekki best, við æskuheimili mitt og heimili ömmu minnar, því við báðar þessar götur standa að jafnaði um tvöfalt fleiri bílar en gerðu um miðjan 10. áratuginn svo lagt er í botnlöngum og meðfram gangstéttaköntum, þar sem áður var eingöngu lagt á bílastæðum. Þetta gerir það að verkum að það hlýtur að vera erfiðara í dag en fyrir 25 árum að ryðja svo almennilegt sé, ekki síst þegar á okkur fellur mesti snjór í 25 ár.

Borgin virðist alla jafna ágætlega í stakk búin til að hreinsa göturnar þegar snjóar og ég er ekki viss um að það þætti vel farið með peninga að eiga lager af aukasnjómoksturstækjum til taks í þau fáu skipti sem færðin verður óvenjuslæm eins og nú. Og sama í hvaða átt er rutt, þá hverfur snjórinn víst ekki, hann safnast í skafla þar til hann bráðnar. Því náttúrulögmáli verður ekki breytt.

Talsvert hefur verið um hálkuslys síðustu daga en þau verða reyndar á hverju ári. Veturinn 1994-1995 gerði Landlæknisembættið t.d. rannsókn á hálkuslysum. Þá var óvenjumildur vetur en samt urðu 520 slys, að jafnaði fimm á hvern hálkudag. Flest slysin urðu þá við heimahús eða fyrirtæki og á bílastæðum, ekki á umferðargötum. Áhugavert væri að kanna hvar flestir runnu nú um helgina. Kannski þurfum við að líta okkur aðeins nær og fá okkur mannbrodda.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 11. janúar 2012.

Bækur lesnar á árinu 2011

All My Friends are Superheroes, Andrew Kaufman

The White Tiger, Aravind Adiga

Ár hérans, Arto Paasilina

Morgunengill, Árni Þórarinsson

Engan þarf að öfunda, Barbara Demick
Pobby & Dingan, Ben Rice

Svar við bréfi Helgu, Bergsveinn Birgisson

One Day, David Nicholls
Heimskra manna ráð, Einar Kárason

Kvikasilfur, Einar Kárason

Maður og elgur, Erlend Loe

The Story of a Ship-Wrecked Sailor, Gabriel Garcia Marquez

Bátur með segli og allt, Gerður Kristný

Milli trjánna, Gyrðir Elíasson

Tunglið braust inn í húsið, Gyrðir Elíasson
Sláttur, Hildur Knútsdóttir
Færeyskur dansur, Huldar Breiðfjörð
On the Road, Jack Kerouac

Gamlinginn sem skreið út um gluggann og hvarf, Jonas Jonasson

Með heiminn í vasanum, Margrét Örnólfsdóttir
Hús úr húsi, Kristín Marja Baldursdóttir

Ljósa, Kristín Steinsdóttir

Dávaldurinn, Lars Kepler

Rokkað í Vittula, Mikael Niemi

Percy Jacksson og eldingaþjófurinn, Rick Riordan

Skugga-Baldur, Sjón

Hreinsun, Sofi Oksanen

Kýr Stalíns, Sofi Oksanen

The Hunger Games, Suzanne Collins
Sommarboken, Tove Jansson

Fátækt fólk, Tryggvi Emilsson

Auðnin, Yrsa Sigurðardóttir

Þriðja táknið, Yrsa Sigurðardóttir

Sjálfsbjargarviðleitnin

Það var svo rosalegur hrollur í mér um daginn, alveg inn að beini. Ég skildi þetta ekki, fyrr en ég sá mynd á Facebook frá Nasa af Íslandi. (Já, þið lásuð rétt, ég er af þeirri kynslóð að ég átta mig fyrst á því að það sé snjór úti með því að sjá gervihnattamynd af landinu, áður en ég lít út um gluggann.)

Ísland er næstum því eins og skartgripur séð úr geimnum, svona sindrandi silfurhvítt í biksvörtu hafinu og stórskorin standlínan virðist fínlega dregin með oddmjóum penna. Það öfugsnúna var að þegar ég sá þessa mynd þá hlýnaði mér svolítið um hjartarætur, ekki ólíkt því þegar ég sé mynd dagsins af sætum kettlingi á netinu. Það vaknaði nánast hjá mér einhver móðurtilfinning af því að sjá Ísland svona eitt og kalt og yfirgefið úti í hafsauga.

„Æjjj, litli ísmolinn okkar,“ hugsaði ég með mér og fann ekki lengur fyrir kuldanum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ást mín á þessari eyju getur líklega skilgreinst sem afbrigði af Stokkhólms-heilkenninu. Það er, nokkurs konar andlegt sjálfsbjargarviðbragð, líkt og þeir upplifa sem haldið er gíslingu en verða tilfinningalega bundnir kvalara sínum og telja honum allt til tekna. Það sem ég á samt erfiðast með að láta koma heim og saman í þessu öllu saman er þegar hreinræktaða 19. aldar ættjarðarástin svellur fram gagnvart þessum litla ísmola, á sama tíma og ég finn fyrir megnri óbeit á samfélaginu sem hann byggir. Þær koma í bylgjum, ástin og óbeitin og í byrjun desember var það sú síðarnefnda sem skall fyrst á mér. Lindex og neyslubrjálæðið, Grímsstaðir og útlendingahræðslan, trúarbragðadeilurnar og umburðarleysið, kynferðisbrotin og kvenfyrirlitningin, sorablaðamennskan og siðferðisbresturinn, Facebook og múgæsingin.

Þær eru margar og djúpar lægðirnar sem umræðan á Íslandi hefur tekið síðustu ár en þótt ótrúlegt sé var enn hægt að ná nýjum botni. Um nokkurra daga skeið var internetið nánast undirlagt ekta, íslenskri ömurðarorðræðu og helst að finna huggun í athugasemdakerfum á erlendum vefsíðum, til þess eins að fá staðfestingu á að það er þrátt fyrir allt víðar en á Íslandi sem umræðan er á svona lágu plani. Einhvern veginn verða áhrifin samt megnari í fámenninu. Samfélagið verður undirlagt og hvergi skjól að finna fyrir þá sem vilja bara fá að njóta aðventunnar án múgæsingar. Það var ekki einu sinni nóg af vefsíðum með sætum kettlingum á netinu til að dreifa huganum þegar verst lét. Svo sá ég gervihnattamyndina. Litli ísmolinn á enda alheimsins. Það er sorgleg staðreynd að á þessum hvíta klaka, sem geymir 320.000 sálir innlyksa í svörtu hafi, skuli rúmast svona mikil reiði og andstyggð í garð náungans.

Ég ætla ekki að verða til þess að bæta á það. Sjálfsbjargarviðleitni mín byggist nefnilega ekki eingöngu á því að telja gíslingu minni hér allt til tekna, heldur líka samgíslum mínum. Mér þykir nú þrátt fyrir allt voðalega vænt um ykkur öll.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 14. desember.