Sumarstarfsmanninum að kenna

Í síðustu Vikulokum á Rás 1 fór fram öfugsnúin umræða. Fyrst var rætt af virðingu um unga fólkið sem leiðir byltinguna í Egyptalandi. Þegar talið barst að Íslandi var kvæði hinsvegar undið í kross og talað niður til ungs fólk á vinnumarkaði, nánar tiltekið í fjölmiðlastétt. Það er ekki nýtt að talað sé af lítilsv

irðingu um sumarstarfsmenn í öllum stéttum og þeir sagðir vitlausir krakkar. Jóhanna Kristjónsdóttir kvartaði undan því að íslenskir fjölmiðlar gætu ekki tekið gagnrýni. Svo klykkti hún út með

því að Morgunblaðið liði fyrir að þar væri enginn blaðamaður með reynslu heldur eintómir sumarstarfsmenn sem ekkert vissu.

Til að gagnrýni sé marktæk þarf hún líka að vera réttmæt. Í íslenskum fjölmiðlum er margt sem má bæta og þar er Morgunblaðið sannarlega ekki undanskilið. Ef Jóhanna vill að gagnrýnin skili breytingum þarf hún þó að beina spjótum að einhverju öðru en vanhæfni unga fólksins á fréttadeild Morgunblaðsins, þar sem 38% blaðamanna eru yfir fimmtugu og bæði meðalaldur og miðaldur er um fertugt. Auk þess er alveg ljóst að það voru ekki ungir sumarstarfsmenn sem keyrðu þetta samfélag í þrot. En það er kannski önnur saga.

Birtist sem Ljósvakapistill í Morgunblaðinu fimmtudaginn 17. febrúar 2011

Tungumálið okkar

Eitt vinsælasta umræðuefnið á degi íslenskrar tungu er spilling tungunnar tæru í munni unga fólksins. Miðað við það sem ég heyrði í umræðum á þessum mæta hátíðisdegi í ár geta yngsta kynslóðin og sú elsta víst ekki lengur átt samskipti í fermingarveislum því þær skilja ekki hvor aðra. Margir hafa áhyggjur af framtíð íslenskunnar í meðförum unga fólksins og er það m.a. rökstutt þannig að unglingar geti ekki lengur lesið bækur Halldórs Laxness því þeir skilji hvorki stafsetninguna né orðaforðann og gefist því upp.
Fyrir nokkrum árum var safn verka Halldórs gefið út með hefðbundinni stafsetningu, m.a. í tilraun til að höfða til ungs fólks. Bækur nóbelsskáldsins virðast stundum vera notaðar sem mælikvarði á vitsmuni fólks og andlega getu en ég sé ekki ástæðu til að hafa áhyggjur þótt Atómstöðin eða Salka Valka séu ekki efstar á óskalista allra unglinga. Í fyrsta lagi er það rangtúlkun að sérviskuleg stafsetning sé unglingunum fyrirstaða. Ég sé ekki betur en þau hafi gott auga fyrir og eigi auðvelt með að lesa furðulegustu stafsetningu, styttingar og afbakanir miðað við þeirra eigið ritmál á netinu, það vantar ekki.

Á hinn bóginn mættu þessir áhyggjufullu unnendur íslenskunnar spyrja sig hvort það sé sanngjarnt að ætlast til þess af unglingum í dag að þeir samsami sig stéttabaráttu og pólitík fjórða áratugar síðustu aldar þegar þeir eiga í mesta basli með að skilja sjálfa sig. Sjálf var ég mikill lestrarhestur sem krakki en þegar á mig fóru að vaxa brjóst fékk ég að heyra að það væri nú synd, fyrst ég væri svona dugleg að lesa, að ég læsi ekki alvörubækur. Ekki þessar barnabækur alltaf hreint. Ég tók mig því til 13 ára og þrælaði mér í gegnum Sölku Völku, en allt þetta tal um bolsévika fór fyrir ofan garð og neðan hjá mér.

Ég ákvað því að ég væri ekki alveg tilbúin í þetta ennþá og sem betur fer segi ég, því það þýddi að ég átti Sjálfstætt fólk til góða seinna þegar ég hafði forsendur til að njóta hennar og leyfa Halldóri að snerta alla mina tilfinningastrengi. Ég veit það hins vegar fyrir víst að margir jafnaldrar mínir sem voru látnir lesa Halldór í grunnskóla eru enn sannfærðir um að bækur hans séu hundleiðinlegar, þannig lifa þær í minningu þeirra sem ekki hafa lagt í þær aftur.
Lestur er stór hluti þess að rækta með sér málvitund og orðaforða en ef ætlunin er að hvetja börn og unglinga til lestrar er vænlegra til árangurs að beina að þeim lesefni við þeirra hæfi en ekki ætla þeim um of. Þótt heimsbókmenntirnar höfði ekki til þeirra við fermingu er ekki þar með sagt að þau njóti þeirra ekki síðar ef þeim lærist á annað borð að njóta þess að lesa.
Og hvað varðar meðferð þeirra á tungumálinu okkar er sjálfsagt að benda þeim á það sem réttara þykir en ástæðulaust að hafa áhyggjur þótt þau kryddi netsamtöl með furðulegum ritstíl og afbökuðum orðaforða, enda er það auðvitað alkunna að ekkert orð er skrípi ef það stendur á réttum stað. una@mbl.isBirtist fyrst í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 18. nóvember.

Ferskt loft

Hollensk vinkona mín lýsti því eitt sinn fyrir mér hvað hún væri stolt af því hvað landið hennar hefði lagt af mörkum í mannkynssögunni, og reyndar ekki síður fótboltasögunni, miðað við hvað þjóðin væri nú lítil. Í Hollandi búa rúmlega 16 milljónir manna. Fram til þessa hafði ég ekki litið á Hollendinga sem smáþjóð en með tilliti til grenndar þeirra við risaþjóðirnar Þýskaland, Frakkland og Bretland er kannski skiljanlegt að þeir skynji smæð sína. Ég sá samt á vinkonu minni að mér tókst að koma þessari skynjun hennar á umheiminum úr jafnvægi þegar ég útskýrði fyrir henni nákvæmlega hversu ofboðslega lítið Ísland er. Þeir eru margir sem telja sig vera frá litlu landi án þess að gera sér grein fyrir að svo lítill hópur sem Íslendingar eru geti virkilega talist vera þjóð, enda kannast sjálfsagt flestir Íslendingar við spurningaflóð forviða útlendinga þegar þeir reyna að ná utan um það hvernig svona lítið samfélag geti virkað. Sjálf hef ég vanalega vísað þessu á bug eða slegið því upp í grín, enda hef ég hingað til frekar upplifað það sem fyndið og jafnvel krúttlegt að búa í svona litlu samfélagi. Það er ekki fyrr en núna sem það er fyrst farið að renna upp fyrir mér hvað það þýðir.

Þegar vanhæfni stjórnmálamanna afhjúpaðist og eins þegar rannsóknin á bankahrunin tók að skríða af stað og tengslaflækjan, skyldleikasúpan og bræðraböndin hertust í rembihnút spurðu sig margir hvort það væri ekki eitthvert annað, hæft fólk sem gæti stigið fram og tekið við. Er enginn annar? Enginn annar? Enginn? Svo runnu á mann tvær grímur þegar raunveruleikinn varð ljós. Það er enginn annar.

Það eru bara við og við erum þrjú hundruð þúsund og það er á mörkunum að við getum staðið undir því að reka samfélag. Endurnýjunin og umbyltingin varð líka hálf endaslepp. Síðan eru liðnir nokkrir mánuðir og aftur er farið að tala um hugsanleg stjórnarslit og gömlu stjórnarflokkarnir rjúka upp í vinsældum aftur. Sama gamla tóbakið fyllir vitinn svo ég fæ köfnunartilfinningu. Íslenskt samfélag er kassi með fjórum veggjum sem við hlaupum á til skiptis og ekkert breytist. Völdin skipta um sömu hendurnar aftur og aftur, fram og til baka, og ekkert breytist. Um stund var eins og glitti í útgönguleið í einu horninu og ferska loftið streymdi inn með fyrirheit um eitthvað nýtt en á þröskuldinum skall hurðin aftur svo við stöndum í sömu sporum og áður, innmúruð. Stundum grípur mig viðþolslaus þörf til að brjóta mér leið í gegnum þessa steypu og út úr kassanum, reka þó ekki væri nema bara nefið út fyrir og taka nokkur andköf. Svo næ ég andanum aftur og stilli mig.
Sennilega er rétta leiðin ekki að snúa baki við þessu öllu heldur reyna að losa hnútinn og brjóta niður múrana innan frá

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 4. nóvember 2009.

Gamlir ósiðir

Það bregst ekki, heyrist minnst á mansal í fréttum spretta upp eins og gorkúlur menn sem er mjög mikið í mun að réttlæta vændi sem starfsgrein. Það er athyglisvert hvað það er mörgum mikið kappsmál að halda til haga ímynd hamingjusömu hórunnar og grípa til þess hvert tækifæri, jafnvel þótt tilefnið sé þrælasala á 19 ára gamalli stúlku á milli landa.

„Vændi er elsta starfsgrein heims“ er fullyrðing sem hver étur upp eftir öðrum og virðist vera ein sterkustu rökin fyrir því að best sé að gleyma bara þessum áhyggjum af vændi og hætta að reyna að uppræta það, því „þörfin fyrir vændi er greinilega gríðarleg í samfélaginu“ eins og sagði á einu bloggi. Það er athyglisvert að aðrir frumstæðir siðir sem tíðkast hafa jafnlengi og vændi, s.s. þrælahald, dauðarefsingar, jafnvel spilling og mútuþægni, njóti ekki stuðnings með sömu rökum. Einhverra hluta vegna er það bara vændi sem á að eiga sér tryggan virðingarsess í menningu okkar fyrir aldurs sakir. Bara vændi sem talið er vera órjúfanlegur hluti mannlegs eðlis.

Það virðast líka vera ýmsar mannúðarástæður fyrir því að sætta sig við tilvist vændis. Til dæmis að ef ekki væri fyrir vændi fengju fjölmargir núverandi kaupendur þess annars ekki að njóta neins kynlífs, eins og góðfúslega hefur verið bent á, á bloggi Frjálshyggjufélagsins. Því þótt til séu menn sem geta ekki fengið konur viljugar til lags við sig á eigin forsendum eiga þeir auðvitað samt rétt á því að fá að ríða konum ekki satt? Það er göfugt af frjálshyggjumönnum að standa vörð um mannréttindi þessa hóps, þótt rannsóknir sýni reyndar flestar að meirihluti kúnna vændiskvenna séu giftir menn.

Hugsjónin endar heldur ekki þar, því það er ekki bara vegna vesalings kynsveltu karlanna sem vændi er í raun fallegt, gott og sjálfsagt, heldur er það líka hagur okkar kvenna, segja þeir sem hvað dýpstan skilning hafa á eðli vændis. Með því að hleypa þeim körlum, sem engar konur vilja líta við, upp á vændiskonur má nefnilega gefa þeim útrás fyrir kynþörfina og koma þannig í veg fyrir að þeir nauðgi okkur hinum.
Konur eiga líka að standa saman og þess vegna ættum við auðvitað sem flestar að taka það að okkur að leggjast undir þessa menn áður en þeir taka upp á því að gera það gegn vilja einhverrar okkar. Talsmenn vændis segja líka að í flestum tilfellum sé það val kvennanna að feta þessa braut, þar sem þær sjái þar góða tekjumöguleika. Ekki ætla ég að þræta fyrir það. Sennilega er það rétt að sumar konur eygi helst tekjumöguleika með því að selja sjálfar sig, en er það ásættanlegur veruleiki að vændi sé besti möguleikinn sem þessum konum stendur til boða?

Það segir ýmislegt um menn í mínum huga á hvora vogarskálina þeir kjósa að leggja lóð sitt, þegar þessi umræða kemur upp. Að vændi sé eðlilegur, jafnvel nauðsynlegur hluti samfélagsins eða að það sé slæmt og því ekki hægt að sætta sig við það. Það hryggir mig hversu margir velja fyrrnefndu skálina.Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 21. október 2009.

Gott fólk

Eitt af því sem mér hefur tekist að læra í lífinu er að heimurinn er fullur af góðu fólki. Það er sama hvar þig ber niður á jörðinni, alls staðar muntu rekast á got fólk. Þetta rann í fyrsta skipti upp fyrir mér þegar ég dvaldi í 5 vikur í Cambridge í Englandi í sumarskóla. Þá var ég 14 ára og hafði aldrei farið ein til útlanda áður, en þetta var fermingargjöfin mín frá ömmu og afa og reyndist hún mér lærdómsríkari en flest annað sem við kom fermingunni. Í skólanum voru nemendur alls staðar að úr heiminum, sem opnaði alveg nýja vídd fyrir mér, því fram til þessa hafði ég fyrst og fremst umgengist fólk af sama sauðahúsi úr Mosfellsbænum. Úr þeim þrönga veruleika hafði ég ekki gert mér grein fyrir hvað ég ætti margt sameiginlegt með fólki frá framandi slóðum.

Mér er sérstaklega minnisstæð rútuferð til London, þar sem ég sat með félögum mínum Ahmed, múslima frá olíuríkinu Quatar, og Yoav, gyðingi frá Tel Aviv í Ísrael. Við kjöftuðum og hlógum alla leiðina, m.a. að því að þeir ættu nú eiginlega ekki að sitja saman, því tæknilega séð væru þjóðir þeirra óvinir. Þarna lærðist mér í fyrsta skipti að vera þakklát fyrir að eiga enga meðfædda óvini og gladdist líka yfir að geta myndað vinabönd við fólk af svo ólíkum uppruna. Þegar ég kom aftur heim var ég mjög hugsi yfir þessari lífsreynslu og velti því fyrir mér hvort ég hefði eignast vini af því ég var á réttum stað á réttum tíma, eða hvort það væri sama hvert ég hefði farið, alls staðar væri vini að finna. Síðar hef ég sem betur fer orðið fullviss um hið síðarnefnda, því ég hef borið gæfu til að eignast kæra vini í öllum heimsálfum, sem allir hafa kennt mér eitthvað nýtt eða hjálpað mér að sjá hlutina í nýju samhengi.

Nú síðast í sumar náði ég óvæntri tengingu við nýjan vin. Ég var á námskeiði í Þýskalandi og hitti þar sjónvarpsfréttamann frá ríkissjónvarpi Úzbekistan. Ég hafði aldrei áður hitt neinn frá þessum Mið-Asíulöndum og við Bakhrom smullum ekki beinlínis við fyrstu kynni. Við höfðum mjög ólíka nálgun á hlutina og tókum snarpa rimmu. Hann fór óseigjanlega í taugarnar á mér en í hádeginu tókum við samt spjall og þá kom í ljós að við áttum meira sameiginlegt en mig hafði grunað. Við höfðum bæði menntað okkur í málvísindum og bókmenntum og höfðum bæði hug á að sækja samskonar framhaldsnám í öðru fagi. Ekki nóg með það heldur höfðum við bæði gælt í huganum við framhaldsnám í Ástralíu og skoðað sömu námsleiðir í sama háskólanum þar. Eftir þetta töluðum við lengi saman um sameiginlegt áhugamál; fjallgöngur og náttúruna í heimalöndum okkar. Bakhrom frá Úzbekistan varð því til þess að minna mig enn einu sinni á hversu mikið er alls staðar til af skemmtilegu fólki. Tengslin hafa nú rofnað við mörg þeirra sem ég hef kynnst í fjarlægum löndum, en ég veit af þeim þarna úti, hvert í sínum heimshluta, og það lætur mér líða vel. una@mbl.is


Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 14. október 2009

Um sigurverk mannlífsins

Stundum koma samborgarar mínir mér skemmtilega á óvart. Það gerðist núna nýlega þegar ég var á leiðinni á bókasafnið. Mig langaði til að lesa Veröld sem var, sjálfsæfisögu Stefan Zweig. Til að vera viss um að fara ekki fýluferð ákvað ég að athuga fyrst hvort hún væri ekki örugglega til á safninu. Þessi bók var fyrst gefin út árið 1943 en 1958 á Íslandi.
Ég átti þess vegna ekki von á því að hún væri neitt sérstaklega umsetin á bókasöfnum núna, orðin 50 ára gömul. Það kom mér þess vegna á óvart, skemmtilega á óvart, að sjá að alls voru 20 eintök af Veröld sem var í útláni hér og þar um landið. Auk þess voru 16 eintök af hljóðbókinni, sem lesin er af Gísla Halldórssyni, í útláni. Samkvæmt þessu voru því í septembermánuði 36 Íslendingar að lesa eða hlusta á þessa hálfraraldar gömlu bók.

Kannski finnst fólki þetta ekkert mikið eða merkilegt en ég var eiginlega svolítið hlessa yfir þessu svo ég ákvað að fletta upp nokkrum öðrum bókum af handahófi til að athuga hversu mikið væri verið að lesa. Þessi stutta könnun mín leiddi í ljós að 48 Íslendingar eru þessa stundina að lesa Hroka&hleypidóma, 17 eru að lesa Ofvitann og líka 17 að lesa Útlendinginn eftir Camus. 114 Íslendingar eru með nefið ofan í Óvinafagnaði Einars Kárasonar og 50 eru að lesa Ronju ræningjadóttur. Væntanlega eru svo margfalt fleiri að lesa allar nýjustu bækurnar og það gleður mig að bókalestur lifi svona góðu lífi.

Annars var það ekki af ástæðulausu sem ég valdi mér skrif Zweig um veröld sem var, veröldina sem hann þekkti fyrir styrjaldirnar tvær sem rústuðu Evrópu, því mér fannst hann eiga erindi við mig og það finnst greinilega a.m.k. 35 öðrum Íslendingum líka. Zweig lýsir því hvernig fólk tókst á við nýjan veruleika þegar lífið sem það þekkti og hélt að myndi vara að eilífu er hrunið. Um kreppuna miklu, sem þjakaði Austurríki millistríðsáranna á miklu stærri skala en íslenska kreppan nú segir Zweig m.a.:

“Menn vöndust óreiðunni og gátu lagað sig eftir aðstæðum […] Lífsþrá manna reyndist mega sín meir en hverfleiki fjármunanna. Þrátt fyirr fjárhagsöngþveitið var daglegu lífi lifað næstum eins og ekkert hefði í skorizt. Auðvitað urðu miklra breytingar á högum einstakra manna […] En sigurverk mannlífsins gekk sinn háttbundna gang án þess að skeyta um örlög einstaklinga, enginn stanz varð á neinu.
Þegar peningarnir, sem áður voru óbrigðulla verðmæti en nokkuð annað, fóru dagfallandi, tóku menn einmitt að meta þeim mun meira hið raunverulega verðmæti lífsins, vinnuna, ástina, vináttuna, listirnar og náttúruna. Þjóðin lifði fyllra og djarfmannlegra lífi en nokkru sinni fyrr, piltar og stúlkur gengu á fjöll og komu útitekin heim, músíkin glumdi í danssölunum fram á rauðanótt […] Aldrei mátum við Austurríkismenn listina meir en á þessum upplausnarárum, því við fundum, er auður reyndist valtastur vina, að engu var treystandi öðru en hinum eilífu verðmætum í sjálfum okkur.”

Ég held að Íslendingar gætu haldið áfram að koma mér skemmtilega á óvart.

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu 7. október 2009. Með þökk til Grjóna fyrir að koma mér á bragðið með þá frábæru bók Veröld sem var.

Að hampa mótlætinu

Ég er af góðæriskynslóðinni. Dekurkynslóð kalla hana sumir. Það mætti jafnvel segja að ég hafi verið alin upp undir Kaupthinking-möntrunni alræmdu; „ég get ef ég trúi því að ég geti það“. Reyndar hafði ég ekki áttað mig á að ég tilheyrði neinni sérstakri kynslóð fyrr en ég fór að heyra fólk út undan mér fárast yfir þessu unga fólki sem sleit barnsskónum í taumlausu góðæri, þekkti ekkert nema meðbyr og velsæld, sannfært um að það gæti allt og heimurinn væri leikvöllurinn þess.

Með þessum orðum var búið að skilgreina mig og ég get ekki neitað því að lýsingin sé rétt, þótt mér hafi ekki lærst að líta þessa eiginleika neikvæðum augum. En nú heyri ég að við unga fólkið höfum gott af því að læra hvernig „lífið er í alvöru“ og það er sko ekki eins og við héldum, ónei. Reyndar höfum við þegar fengið að læra ýmsan sannleik sem stangast á við okkar björtu góðærisheimssýn. Mér var t.d. innrætt sú staðfasta trú að maður ætti að eiga en ekki leigja.

„Að leigja er að kasta peningum út um gluggann“ man ég að ég ályktaði við vinkonur mínar í gagnfræðaskóla og við vorum sammála um að þegar við flyttum að heiman væri rétta skrefið að kaupa, því þannig eignaðistu verðmæti með hverri afborgun. Þetta reyndist hrapallegur misskilningur, eftir allt saman er víst best að eiga ekki neitt. Þetta var fyrsta leiðrétting á góðæristrúnni. Sú næsta virðist ætla að vera sú að heimurinn liggi alls ekki að fótum okkar eins og við héldum. Góðæriskynslóðin mín óx úr grasi með ótæmandi kaupmátt, óteljandi tækifæri og öryggi um framtíðina. Við stúdentspróf var vafinn: á ég að fara í háskóla hér eða í útlöndum? Á ég kannski að byrja á því að fara í heimsreisu fyrst? Eða fá mér vinnu? Atvinnuleysi, hvað er það?

Ótrúlega margir Íslendingar undir þrítugu hafa ferðast um tugi landa, jafnvel mánuðum saman í fjarlægum heimsálfum, og enn fleiri hafa stundað nám erlendis, ekki endilega námsins vegna heldur lífsreynslunnar.
Í þessu umhverfi trúði ég aldrei, í einfeldni minni, að ég myndi tilheyra kreppukynslóð. Það eru því ekki lúxusbílarnir, hönnunarvörurnar og glæsihýsin sem ég sakna frá góðærinu, enda átti ég ekkert af þessu þótt ég hefði auðvitað hæglega getað orðið mér úti um það allt saman hefði ég kært mig um. Það sem ég sakna er þessi allsráðandi tilfinning að allar leiðir séu færar, eina vandamálið sé um hversu margar spennandi leiðir er að velja. Það var góð tilfinning.

Nema nú heyri ég að þessi góðærislífssýn sé sjálfsdekur sem tímabært sé að láta af. Var það þá sjálfsblekking allan tímann að lífið sé eitthvað meira en brauðstrit? Nei. Ég er ekki tilbúin að láta af þessari sjálfsöruggu barnatrú. Ég er tilbúin að lifa sparlegar og takast á við kreppuna af æðruleysi, en ég ætla að viðhalda góðærinu innra með mér. Ég ætla að trúa því áfram að ég geti, að ég eigi erindi við heiminn og sé hér til þess að njóta hans.

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu 25. september 2009

Hringt á Landspítalann:

Þjónustuborð: Landspítali góðan dag
Ég: Já góðan dag, Una heiti ég, blaðamaður á Morgunblaðinu. Mig vantar að ná tali af einhverjum sem getur svarað fyrir Tækjakaupanefnd, sem gæti þó heitið eitthvað annað núna eftir breytingarnar
Þjónustuborð: ég hef ekki hugmynd um það
Ég: ókei....það var allavega alltaf til Tækjakaupanefnd, mig vantar að tala við einhvern sem er í forsvari fyrir tækjakaup á spítalanum
Þjónustuborð: *stuna* bíddu aðeins

......

Þjónustuborð: það er ekki til tækjakaupanefnd lengur. Þú verður bara að tala við upplýsingafulltrúa en....þú getur ekki talað við hann. Geturðu hringt aftur á morgun?
Ég: er hann ekki við í dag?
Þjónustuborð: (á innsoginu) Nei
Ég: En er ekkert sem tók við af Tækjakaupanefnd?
Þjónustuborð: (á innsoginu) Nei

Seinna sama dag á sama þjónustuborði.


Ég: gæti ég fengið samband við yfirlækni á skurðlækningasviði
Þjónustuborð: það eru sko mjög margir yfirlæknar á þessu sviði þannig að ég veit ekki við hvern þú ættir að tala.
Ég: ókei...mig vantar einhvern sem getur sagt mér hvernig verður brugðist við sparnaðarkröfum á sviðinu. Er einhver yfirmaður sem gæti svarað fyrir það?
Þjónustuborð: *stuna* bíddu aðeins.

(bið í 5 sekúndur)

Þjónustuborð: sko það veit eiginlega enginn neitt um þetta núna þannig að það er enginn læknir sem þú getur talað við.
Ég: Nújá. Ókei. Er ekki einhver sem er, hvað, yfir-yfirlæknir á sviðinu, eða aðalyfirmaður?
Þjónustuborð: (á innsoginu) Nei.

Eftir sit ég og lem höfðinu í lyklaborðið. Þess má svo geta að á báðum þessum sviðum eru yfir-yfir-aðalmenn sem kallast framkvæmdastjórar og ég náði síðar sambandi við eftir öðrum leiðum án "hjálpar" símadömunnar. Og þeir vissu ýmislegt.

Ísland vs. Fjarskanistan

Ég hef látið það fara í taugarnar á mér síðan kreppan skrapp á, og reyndar áður líka, þegar tekið er viðtal við Íslendinga sem eru nýkomnir heim frá Afríku og eru uppvægnir að fræða okkur hin um hvað okkar vandamál séu mikið hjóm í samanburði svo við eigum að hætta þessu væli. Þetta er í grunninn alveg rétt, en þetta fólk er ekki að fræða mig um eitthvað sem ég ekki veit auk þess sem ég kýs að miða kröfur mínar til velferðarríkisins hér ekki við þriðja heims ríki.

Núna er ég nýkomin heim eftir stuttan skreppitúr til Bonn í Þýskalandi þar sem ég tók þátt í málstofu fyrir unga blaðamenn, samhliða ráðstefnu á vegum World Health Organization um umhverfis- og heilbrigðismál. Og ég get ekki neitað því að ég sný aftur úr þessari ferð ekki alls kostar laus við einmitt þessa tilfinningu. Ég fór þarna með það í huga að við Íslandi blasi nú ýmis ný vandamál vegna aðstæðna og fróðlegt væri að bera það saman við stöðu annarra landa. Þegar á reyndi fannst mér ég þó í raun hafa lítið til málanna að leggja því svo ólíku var saman að jafna.

Margir hlutar stjórnsýslunnar er enn í Bonn, s.s. umhverfisráðuneyti Þýskalands þar sem málstofan okkar var haldin

Í þetta skiptið hitti ég fólk frá nokkrum löndum sem ég hef ekk haft kynni af áður, þ.e.a.s fjarskanistan löndunum í Mið-Asíu. Þarna voru ungir blaðamenn frá Kazakhstan, Kyrgizstan, Uzbekistan og Tajikistan. Auk þess Armeníu, Albaníu, Bosníu og Herzegóvínu, Búlgaríu, Eistlandi, Þýskalandi, Ítalíu, Litháen, Noregi, Moldóvíu, Rússlandi, Makedóníu og Bandaríkjunum.

Sjálf þrífst ég á svona alþjóðasamskiptum eins og ég hef eflaust áður talað um á þessu bloggi. Mér finnst fátt skemmtilegra en að sitja með hópi fólks frá ólíkum löndum og bera saman löndin okkar, bakgrunn og viðhorf. Við slík tækifæri lærir maður alltaf eitthvað nýtt en yfir gnæfir sú notalega tilfinning að alltaf á maður nú ótrúlega margt sameiginlegt með fólki sama hvaðan það er úr heiminum. En mikið virtust vandamál Íslands smávægileg í samanburði við þau vandamál sem kollegar mínar í Austur-Evrópu og Mið-Asíu eiga við að etja.

Nokkrir kollega minna ræða saman á málstofunni

Þau Lyudmila og Bakhrom frá Úzbekistan skýrðu t.d. frá því hve erfitt er fyrir þau að fjalla um háa tíðni barnadauða vegna þess að ríkisstjórnin meinar fjölmiðlum að nefna neinar tölur að segja hversu stór vandinn er. Svipaða sögu sagði Galiya frá Kazahkstan, þar sem yfirvöld buðu Írönum að koma endilega og dömpa öllum kjarnorkuúrganginum sínum í sveitirnar ef þá langaði til. Galiya og aðrir ungir blaðamenn gagnrýndu stjórnvöld harðlega fyrir þetta og voru í kjölfarið handtekin. Mengað vatn er stórt vandamál í mörgum þessum löndum, t.d. Litháen, þótt maður sé gjarn á að hugsa bara um Afríku í því samhengi. A.mk. 13 þús evrópsk börn deyja árlega vegna þess að þau hafa ekki aðgang að hreinu drykkjarvatni. Flestir eiga blaðamennirnir frá þessum löndum í endalausa glímu við ríkisstjórnina um upplýsingagjöf. Þeir ýmist fá ekki í hendur eða mega ekki birta tölur um loftmengun vegna umferðar, dauðsfalla vegna skemmdra matvæla o.s.frv. Mér fannst ég einstaklega bláeygð í samanburði með minn íslenska bakgrunn.

Á kvöldin skemmtum við okkur svp í kokteilboðum borgarstjórnar Bonn og WHO, nýttum okkur ókeypis áfengi eins og maður gerir auðvitað þegar maður er ungur, spiluðum foosball á pöbbum og ödduðum hvort öðru á Facebook. Lík en samt svo ólík.

Beygingarmynd dagsins: drasls

Mestu mótmæli frá 1949

Mig grunar að margir hafi kannski skekkta mynd af mótmælunum miklu við Alþingi í gær. Þess vegna langar mig að lýsa hvernig þetta horfði við mér. Ég var þarna á vegum vinnunnar að fylgjast með frá því kl. 12:45 og til rúmlega 16, í næstum fjórar klukkustundir. Það kom mér fyrir það fyrsta á óvart hversu ótrúlega margir mættu, hversu þrautseigt fólk var og hversu friðsamlega þetta fór fram lengst framan af.
Það fyrsta sem ég veitti athygli var breitt aldursbil. Það var mjög mikið af eldra fólki þarna mætt með potta og skeiðar, flautur og hrossabresti (hvar fær fólk alla þessa hrossabresti?). Fæstir voru grímuklæddir. Þannig hefur það verið á mótmælafundunum á laugardögum, en ég hafði frekar átt von á því að þarna yrði ungt fólk í miklum meirihluta. Svo var ekki.

Það voru liðnar um tvær klukkustundir áður en kom til nokkurra stympinga. Fram að því stóð lögreglan frekar róleg og fylgdist með. Ég tók nokkrum sinnum tal við lögreglumenn sem tóku allir undir það að mótmælin væru á mjög friðsamlegum nótum. Eins sá ég marga mótmælendur á spjalli við lögreglu í mesta bróðerni. Í rauninni stóðu bæðu mótmælendur og lögregla sig vel í þessari samvinnu. Þarna var enginn sem leiddi mótmælin, enginn sem tók til máls eða skipulagði aðgerðir, en það var samt greinilegt að fólk var mjög samstillt. Þegar hópurinn, sem þá var sennilega e-ð í kringum 2.000, tók að dreifa sér umhverfis húsið fylgdi löggan þeim eftir en skipti sér lítið af fólki. Enda var greinilega ekki verið að skemma neitt eða brjóta, það eina sem var kastað voru snjóboltar, og rúður glerskálans voru lamdar að utan með flötum lófum til þess eins að framleiða hávaða, ekki til að brjóta. Það tókst líka. Hávaðinn. Það var barið á trommusett, fötur, potta og hjólbörur. Það var eiginlega bara rífandi stemning og ekki séns að þingfundur hafi verið ótruflaður.

Ég fylgdist með þegar piparúðinn fór að fljúga í Alþingisgarðinum. Þá var fólk búið að vera þar í um klukkustund og frá því þar sem ég stóð, við garðvegginn, gat ég ekki séð að það hefði orðið nein stigmögnun. Þess vegna skildi ég ekki alveg hvað krafðist þess að löggan breytti allt í einu um taktík og úðaði fólk, en ég get samt ekki fullyrt um það sem gerðist í "fremstu víglínu". Það má vel vera að þar hafi einhverjir kastað grjóti eða gert annað sem kallaði á þessi viðbrögð, en hópurinn í heild var ennþá að hegða sér á sama hátt og í tvær klukkustundir á undan.

Ég varð hinsvegar svekkt þegar þessi eðlisbreyting varð á mótmælunum, því um leið og kemur til átaka við lögreglu þá hætta mótmælin að snúast fyrst og fremst að ríkisstjórninni og verða allt í einu "við á móti löggunni". Það finnst mér leiðinlegt því um það snýst þetta ekki, löggan ber enga ábyrgð á ástandinu hérna. Piparúðanum var beitt nokkrum sinnum og mótmælendur skiptu snjóboltum út fyrir egg og Ab-mjólk. Samt sauð í raun ekki verulega upp úr, a.m.k. þannig að sá mikli fjöldi fólks sem var í rólegri kantinum sá enga ástæðu til að fara. Það voru margir sem fylgdust með á hliðarlínunni en sýndu stuðning sinn greinilega með nærverunni. Ég var síðan ekki þarna um kvöldið svo ég get ekki sagt til um hvernig mótmælin voru þá, en það eina sem mér fannst verulega leiðinlegt að heyra af var að málningu hefði verið kastað á Alþingishúsið. Oslóartréð mátti alveg missa sín og hefði hvort eð er brátt verið tekið niður svo þar var enginn skaði skeður.

Það sem mig langar að koma á framfæri með þessu er að þeir sem finna sig ekki í því að öskra eða vera með læti, geta samt ekki notað það sem afsökun fyrir að láta ekki sjá sig. Allir sem á annað borð eru ósáttir geta fundið sinn stað í þessum mótmælum, því þarna er fólk af öllum stærðum, gerðum og aldri. Að stærstum hluta eru þetta friðsamar aðgerðir, þótt pústrar verði í litlum hópum, og þær skila árangri til lengri tíma litið. Það er augljóst mál að ríkisstjórnin mun leysast upp á þessu ári og líklega fyrr en seinna. Það er ekki hægt að líta hjá þeirri staðreynd, sama hvort maður vill það eða ekki, því svona getur þetta ekki haldið áfram lengi. Margir héldu því fram að mótmælin væru búin þegar fækkaði í þeim yfir jólin, og hlakkaði í sumum. Þeir sömu þurfa nú að éta það ofan í sig, þetta hefur stigmagnast og mun halda áfram að stigmagnast þar til eitthvað gerist.

Mæli m.a. með þessum stutta pistli eftir Þröst Helgason, kollega minn á Mogganum (smella til að stækka):

Að sjá heiminn

Einn vinnudag í nóvember tók ég viðtal við tvo menn sem hafa málað sig algjörlega út í horn í samfélaginu og eiga sér varla viðreisnar von. Síðan hafa þessir ógæfumenn haft samband við mig öðru hvoru, til að láta mig vita af sínum högum og biðja mig um að skrifa meira um sig, í þeirri von að einhver aumki sig yfir þá.
Nú síðast í kvöld hringdi annar þeirra í mig meðan ég var í vinnunni. Þetta er frekar róleg vakt svo ég sá enga ástæðu til að slíta samtalinu og við enduðum á því að spjalla í góðan klukkutíma. Eða hann talaði öllu heldur, og ég hlustaði, á frásagnir hans af því marki sem hann er brenndur eftir um fjögurra ára veru í Frönsku útlendingahersveitinni þegar hann var 21-24 ára, á svipuðum aldri og ég.

Útlendingahersveitin barðist á þessum tíma við "uppreisnarmenn" í Afríku eftir nýlendutímann, í kringum 1979. Minn maður dvaldist lengst af í Tsjad en eitthvað á Fílabeinsströndinni líka. Maður hefur nú heyrt af því áður að Franska útlendingahersveitin sé andstyggilegt batterí og sögurnar sem hann sagði styðja það enda vægast sagt ógeðslegar. Ef satt er finnst mér ekki skrýtið þótt maður sem verði vitni að og þátttakandi í svona hörmungum geti aldrei orðið hæfur þjóðfélagsþegn aftur og drekki frá sér æruna.
Ég hef enga sérstaka ástæðu til að rengja hans frásögn en fyrir forvitnis sakir googlaði ég frönsku útlendingahersveitina til að kanna hvað kæmi upp á íslenskum síðum. Þar fann ég svosem ekkert sem staðfesti vist hans þar, en hinsvegar koma fyrstir upp spjallþræðir á Huga.is þar sem unglingsstrákar (15-19 ára) tala um það sín á milli hvað það sé nú spennandi að ganga í Frönsku útlendingahersveitina.

Einn þeirra skýrir það þannig að hann sé mikill ævintýramaður og hafi gaman af því að ferðast. Mikið finnst mér það sorglegt að strákar sem búa við þau forréttindi að alast upp í herlausu landi og þurfa aldrei að búa við stríð, skuli gagngert sækjast eftir því að komast í stríðsátök. Þeir telja sig vita hvað þeir fari út í og kenna það við ævintýramennsku, en mér finnst það meira í ætt við vanvirðingu við þá forréttindastöðu sem þeim hefur verið gefin. Það er óskandi að stríðsáhuginn rjátli af þeim áður en þeir láta verða af því að ganga í Frönsku útlendingahersveitina og komi skemmdir á sálinni heim.

Ef það er ævintýri og ferðalög sem þeir sækjast eftir þá er hægt að finna þau með heilbrigðari hætti en að gerast hermaður. Fyrir utan það að sem hermaður er um mjög takmarkað ferðafrelsi að ræða og ekkert færi til að skoða heiminn á eigin forsendum. Kannski er hvötin samt sú kynnast heiminum öðru vísi en sem ferðamaður og upplifa átakasvæði. En hvernig væri þá t.d. að ganga til liðs við sjálfboðaliðasamtök, SÞ eða RK, og taka þátt í uppbyggingu á stríðshrjáðum svæðum í stað þess að ganga sjálfviljugur til liðs við eyðilegginguna þar sem strákar eru látnir murka lífið hvor úr öðrum hvort sem þeir vilja það eða ekki.

Ég held að það séu engar hugsjónir sem liggja baki draumum íslenskra stráka að ganga í her. Enginn sérstakur málstaður sem þeir vilja berjast fyrir, enda er málstaðurinn yfirleitt umdeilanlegur í stríði. Kannski telja þeir sér trú um að þetta sé ekki eins og það var og nú sé barist á "siðmenntuðum" nótum. En ég held að það sem Franska útlendingahersveitin tekur þátt í núna í Afghanistan, Djibouti eða Kongó sé ekkert minna ógeðslegt en það sem átti sér stað í Rúanda, á Fílabeinsströndinni og í Tsjad fyrir 20 - 30 árum.

Jólaföndrið í ár

Jólaföndrið komst á fullan skrið á Freyjugötunni í gær. Kransarnir eru komnir í gluggana og við Önni mauluðum piparkökur og hlustuðum á jólalög með skærin og límstiftið á lofti. Við vorum samt ekki að búa til neina jólasveina úr bómull og klósettpappírsrúllum, þótt föndrið okkar hafi verið álíka kreppulegt en með bókstaflegri hætti. Við ákváðum nefnilega að gera úrklippubók um þetta ótrúlega tímabil síðustu tveggja mánaða þegar efnahagur Íslands hrundi. Fyrir utan hvað þetta hefur verið sögulegur tími almennt þá hefur hann náttúrulega líka verið fróðleg reynsla fyrir okkur sem unga blaðamenn. Sannarlega hefur ekki verið nein gúrkutíð fyrstu mánuðina mína í fastráðningu.

Jólahreingerningin kallar á að blaðabunkinn verði sendur í endurvinnsluna sem fyrst svo við ákváðum að drífa í þessu áður. Við byrjuðum að líma inn í úrklippubókina í tímaröð frá forleiknum 30. september en föndrið strandaði þegar við fundum hvergi Moggann þann 7. október. Það væri ófyrirgefanlega gloppa í svona bók, því 7.október var stór fréttadagur, dagurinn eftir "Guð blessi Ísland" og neyðarlögin. Það reddaðist þó því í gærkvöldi fórum við í hangikjötsboð til foreldra Önna þar sem hann dembdi sér í blaðabunkann í bílskúrnum og fann 7. október. Jólaföndrið hélt því áfram þegar við komum heim á miðnætti og bókin er óðum að taka á sig heildarmynd. Við kunnum sko að skemmta okkur á laugardagskvöldi.

Meira af gömlum tímum

Gamalt fólk er uppáhalds viðmælendurnir mínir í vinnunni. Eitt skemmtilegasta viðtal sem ég hef tekið var t.d. í sumar, þegar ég fór á Hrafnistu og spjallaði við hana Siggu Friðriks úr Eyjum sem átti 100 ára afmæli. Sú var sko ekki dauð úr öllum æðum. Sjá brot úr viðtalinu:

-----

Það fer þó ekki á milli mála að Sigríður hefur verið vel metinn starfskraftur hjá Ísfélagi Vestmannaeyja, þar sem hún starfaði lengst af, því þar gegndi hún lengi starfi verkstjóra sem var fátítt meðal kvenna á þeim tíma. Sigríður segist líklega hafa verið beðin um það þar sem hún var dugleg og gat slegið frá sér, en segir jafnframt að hún hafi oft fundið fyrir því að kvenfólk nyti ekki sannmælis því fæstir hafi talið þær eiga nokkuð erindi í ábyrgðarstörf. Það hafi þó sem betur fer breyst síðan þá. Hún nefnir sem dæmi þegar eftirlitsmenn hafi komið frá Fiskimannanefnd til að líta eftir fiskverkuninni í Vestmannaeyjum.
„Þeir komu þrír sjeffar úr bænum, og þá er maður af Akureyri, Bassi nefndur, fyrir utan og þeir spyrja með miklu veldi hver hafi eiginlega umsjá með síldinni hér. „Hún Sigga Friðriks sér um það,“ svaraði Bassi.“ Segir Sigríður að þá hafi eftirlitsmönnunum orðið bilt við og hváð: „Og trúið þið henni fyrir því?“ Þeir hafi þá ekki séð ástæðu til að koma inn og ræða við hana um verkstjórnina. „Manni leið bara eins og glæpakvendi, en svona voru karlarnir í þá tíð. En þær eru nú frekar farnar að mala þá undir sig núna, konurnar, ég held það nú.“

-----

Fyrir nokkrum vikum var svo meiningin að eiga stutt spjall við Jón Hjörleif Jónsson, áttræðan söngfugl og fyrrverandi skólastjóra. Ég endaði hinsvegar á því að kjafta við hann í hátt í 40 mínútur enda reyndist hann stórskemmtilegur karl. Það sem gamlir skemmtilegir karlar hafa umfram unga skemmtilega karla er að þeir slíta yfirleitt ekki samtali án þess að vippa út að minnsta kosti einu vísukorni eða svo og þetta fékk ég að heyra frá honum Jóni:

Það var ég hafði hár og skegg
um höfuð loðið,
en nú er hausinn eins og egg,
illa soðið.

Og klykkti hann svo út með því að það væri líka ekkert nema grautur í höfðinu á honum. Í dag ræddi ég svo við formann félags eldri borgara á Selfossi, Hjört Þórarinsson, sem skreytti samtalið með ekki einni heldur tveimur vísum:

Þótt liggi fyrir launabætur
er lífsviðhorf sem mestu ræður

því sá á nóg sem nægja lætur

við notalegar kringumstæður

frá eigin brjósti um kreppuna og svo bætti hann við þessari frá sjöunda áratugnum sem hann mundi ekki hver orti:

Situr einn með sorgmætt fés
Seðlabanka-Jóhannes
fellir gengi fyrsta des
og fer svo allt til helvítes

Eftir að hafa skeggrætt við svona snillinga er ekki annað hægt en að ljúka dagsverkinu með brosi á vör. Ég er hinsvegar hrædd um að þessi siður að kasta fram vísum í tíma og ótíma sé óðum að lognast út af með deyjandi kynslóð. Ég ætla að leggja mig fram um að læra ógrynni af tækifærisvísum til að bæta úr því.

Glomm

Þessar 70 klst. vinnuvikur eru ekkert voðalega líflegar hjá mér. Eins gott að þetta er allt fyrir góðan málstað.

Beygingarmynd dagsins: munstrum

Ég átti það skilið

Í gær var ég í vinnunni í 16 klukkutíma. Svo kom ég heim, skömmu eftir miðnætti, og fékk mér bjór og ostapopp fyrir svefninn. Djöfull var það gott.

Status check

Þessi síða hefur verið heldur vanrækt af minni hálfu undanfarið. Skrifast það að einhverju leyti á þá staðreynd að ég er í þremur vinnum sem óhjákvæmilega taka sinn skerf af tíma mínum. Ætlunin er að draga aðeins í land hvað það varðar því ég nenni ekki að eyða sumrinu svona. Í augnablikinu eru til dæmis allar helgar júnímánaðar fráteknar fyrir vinnu svo það verður lítið um framkvæmdir ef ég næ ekki að hagræða því. Á móti kemur hinsvegar að nýja vinnan, sem er mesti orkuþjófurinn núna, er mjög hress og rúmlega það. Annars er ég frekar þurrausin.

Beygingarmynd dagsins: gremst

Hressur

Í gær hélt ég partý enda var þrefalt tilefni til að gleðjast. Í fyrsta lagi á ég afmæli í næstu viku, og var það formleg ástæða fagnaðarins. Í öðru lagi endurheimti MR loksins Hljóðnemann góða í Gettu betur, eftir tvísýna keppni. Það var kominn tími til að ný kynslóð MR-inga fengi að opna bjórflöskurnar sínar á gripnum, og ég samgladdist þeim innilega. Reyndar þurfti ég að standa á bak við ísskápinn heima í bráðabananum þar sem mér var ómögulegt að sitja kyrr vegna spennu; og hafði ég þó reynt að telja sjálfri mér trú um að mér stæði svo sem á sama hvernig þetta færi. Gettu betur er eðalsjónvarpsefni. Þriðja fagnaðarefnið var svo hinn nýi starfsvettvangur sumarsins, því við Önni munum bæði hefja störf á Morgunblaðinu í lok maí. Það verður spennandi og án efa mjög lærdómsríkt, svo ég hlakka mikið til.
Ég þakka þeim sem glöddust með mér í gær, þetta var gaman.

Beygingarmynd dagsins: grindar

Vaaandræðalegt!

Ég var að lenda í vandræðalegasta atviki sem að ég hef komið mér í lengi. Þannig er mál með vexti að ég skráði mig um daginn í óvissuferð sem farin verður með vinnunni næstu helgi, en ákvað svo að hætta við það eftir allt saman. Þess vegna sendi ég yfirmanni mínum ímeil núna áðan, til að láta vita, svo ekki yrði gert ráð fyrir mér.

Nema hvað. Titill póstsins átti að vera "óvissuferðin". Þegar ég stimpla ó-ið í línuna kemur upp í minninu titill á ímeili sem ég sendi Ásdísi í fyrravetur, þegar hana langaði til að lesa fyrirlesturinn minn úr Sex&Sexuality kúrsinum sem ég tók í Hamline. Mér fannst titillinn fyndinn og sýndi því Ásdísi hann aftur, þar sem hún situr nú gegnt mér á bókhlöðunni. Svo kláraði ég ímeilið og sendi það. Um leið og ég ýtti á "send" takkann fattaði ég að ég hafði gleymt að breyta titlinum aftur í "óvissuferðin."

Ég sendi sem sagt yfirmanni mínum ímeil með yfirskriftinni "Ógeðslegt klám!!" Sekúndu síðar öskraði ég í fyrsta skipti á bókhlöðunni.

Deyr fé?

Staðan á bankareikningnum mínum hefur verið 502 þúsund í allan dag eftir að launin voru lögð inn. Ég veit ekki hvort það er óvenjulegt á þessum aldri eða algengt, en ég hef aldrei átt svona háa upphæð í einu áður. Hálf milljón. Ég ætla að njóta augnabliksins, því á morgun verður 70 þúsund króna kreditkortareikningur skuldfærður. Svo þetta er skammvinn sæla. En hver veit, kannski mun ég einhvern tíma eignast hálfa milljón aftur...og kannski...kannski kemst ég yfir milljón króna markið einhvern tíma á ævinni.

Gott útsýni

Hér fyrir utan gluggann minn hafa nokkrir ungir málarar verið að störfum í dag, málandi húsið við hliðina. Þetta eru stæltir verkamenn og hálfnaktir í sumarveðrinu. Það besta er að rúðan er skyggð, svo þeir sjá mig ekki...en ég sé þá.