Í fyrsta lagi vil ég taka það fram að ég barði hann ekkert í æsku, ég hristi hann bara svolítið til. Þegar við vorum yngri var Jón alltaf öðruvísi en allir aðrir. Hann klæddist öðruvísi, hann talaði öðruvísi og hann hegðaði sér öðruvísi. [...] Hann var nörd í augum þeirra sem voru ekki á sömu línu og hann. Þess vegna varð hann stundum fyrir barðinu á þeim. Í dag er Jón í raun alveg eins og hann var.“

Þarna er engum meðal-Jóni lýst, heldur Jóni Gnarr, fráfarandi borgarstjóra Reykjavíkur. Gamall skólafélagi Jóns tók svona til orða í vikublaðinu Fókus árið 1998.

Jón Gnarr hefur síðan haldið sama hætti og verið öðruvísi, líka sem borgarstjóri. Hann klæðir sig öðruvísi (bleik jakkaföt, anarkistalopapeysa, upphlutur), hann hegðar sér öðruvísi (viðurkennir t.d. þegar hann veit ekki hluti, framselur völd sín frekar en að reyna að auka þau) og hann talar öðruvísi („Ég er geimvera“). Jón Gnarr passar ekki í neitt fyrirframgefið skapalón samfélagsins eða stereótýpísk box sem sumum finnst svo þægilegt að troða öllum í.

Mig langar til að nýta tækifærið og þakka Jóni fyrir það, nú þegar ljóst er að að hann ætlar að hætta sem borgarstjóri, þrátt fyrir að standa uppi sem sigurvegari kjörtímabilsins. Það er frábær árangur að hafa leitt nýtt stjórnamálaafl sem mældist um síðustu mánaða

mót það stærsta í borginni, þrátt fyrir að andstæðingar hans hafi frá fyrsta degi reynt að telja sjálfum sér trú um fram að borgarbúar séu yfir sig óánægðir með Jón.

Ég ætla að leyfa mér að vitna í önnur ummæli um Jón Gnarr, sem birtust í grein eftir Lilju Magnúsdóttur kennara í Fréttablaðinu í gær. Hún talar um að einelti sé hluti af þeirri trú að það megi vera andstyggilegur við þá sem eru „öðruvísi“ og segir:

„Jón Gnarr hefur lagt mikið til íslensks samfélags með því að vera „öðruvísi“. Hann er ekki stúdent, hann er „brottfall“, hann er leikari með enga menntun í því fagi, klæðist bleikum kvenmannsfötum í Hinsegin göngunni og hann er rauðhærður og með gleraugu. Hann er allt sem hefur þótt eðlilegt að leggja í einelti nema: hann er borgarstjóri Reykjavíkur.“

Ennþá verður Jón Gnarr fyrir barðinu á þeim sem þola illa hvað hann er samkvæmur sjálfur sér í því að vera öðruvísi. Alveg eins og á skólalóðinni í gamla daga reyna þeir stöðugt að berja á honum eða „hrista hann svolítið til“, en án árangurs. Jón Gnarr hét því í framboði að gera Reykjavík skemmtilegri og fyrir mitt leyti tókst honum það. En sem borgarstjóri hafði Jón áhrif langt út fyrir stjórnmálin. Það er hollt fyrir samfélagið að þurfa að viðurkenna tilvistarrétt þess sem er öðruvísi. Sérstaklega fyrir þá sem eru vanir því að halda um stjórnartaumana og fara sínu fram. Ég vona að áhrifa Jóns gæti áfram, því þau eru af hinu góða.

Takk, Jón.

Birtist sem pistill í Daglegu lífi Morgunblaðsins föstudaginn 1. nóvember 2013.

Ég heiti Una. Það er einfalt og þægilegt nafn, en þó ekki einfaldara en svo að útlendingar hvá yfirleitt, þar til ég kynni það á spænskan máta. Úna chica. 

Þótt hann hafi valið það virðist Una líka vera óþarflega einfalt nafn í huga pabba míns, því hann er iðinn við að snúa út úr og kalla mig t.d. Unfríði Unfríðardóttur frá Unfríðarstöðum í Unfríðarstaðasveit. Hann lætur ekki staðar numið þar því mamma kallast aldrei sínu rétta nafni, Ólína, í hans meðförum heldur ýmist Geirmundína, Þrýstiloftmunda eða Jósafat.

Við systkinin heitum öll gömlum, íslenskum nöfnum en þegar betur er að gáð eru þau þó ekki sjálfsagðari en hvaða önnur samsetning af bókstöfum sem er. Karlmannsnafnið Sturlu má t.d. rekja langt aftur en þegar Sturla bróðir minn var lítill stemmdi það illa við máltilfinningu margra jafnaldra hans, enda er það í reynd kvenkynsorð. Hann var því oft kallaður Sturli. Nafn systur minnar Brynhildar hefur mér alltaf þótt fallegt en þegar ég heyrði í fyrsta sinn nafnið Brimhildur fannst mér það fáránlegt, þótt það sé nánast alveg eins. 

Maðurinn minn heitir Önundur. Það er landnámsnafn sem heill fjörður er nefndur eftir en ótrúlega margir virðast þó vera að heyra það í fyrsta skipti. Mér er minnisstæð stelpan á Pizza Hut sem þurfti að heyra það endurtekið fjórum sinnum áður en við fengum pitsuna okkar (Ööön....?) Flestir kalla hann Ögmund og held ég að eina lausnin fyrir Önund sé að ná því að verða frægari en Ögmundur Jónasson til að leikar snúist. 

Um leið og maður venst nöfnum hætta þau nefnilega að vera fáránleg. Ég hef heyrt af leikskólabörnum sem springa úr hlátri yfir nafninu Jónatan en eiga þrjá vini sem heita Tristan og finnst ekkert eðlilegra.

Sjálf hef ég hneykslast á innsoginu yfir því hvað fólk sé að gera börnunum sínum með ákveðnum nafngiftum, þar til ég fattaði að það kemur mér ekki nokkurn skapaðan hlut við hvað annað fólk heitir. Nöfn eru tilbúningur okkar eins og öll önnur orð og hafa enga merkingu í sjálfu sér. Það er valkvætt að vera fordómafullur og það er vond menning sem segir okkur að það sé eðlilegt að hæðast að fólki fyrir það eitt að heita nafni sem hljómar framandi við fyrstu viðkynningu. Eða leyfist mér að hljóma eins og bandarísk unglingamynd og vitna í Shakespeare: 

Hvað felst í nafni? Það sem við köllum rós ilma myndi jafn vel undir öðru heiti.

Birtist í Daglegu lífi Morgunblaðsins föstudaginn 1. febrúar 2013

Óttinn við konur

Ef konur klæddu sig siðsamlega myndi enginn snerta þær. Þær sem klæða sig eins og druslur eru að biðja um það. Hljómar kunnuglega? Þannig var svar egypskra stráka, sem fréttaritari BBC ræddi við um tíðar árásir á kvenkyns landa þeirra.

Á „frelsistorginu“ í Kaíró er ítrekað brotið á frelsi kvenna. Um stund töldu þær sig jafngilda körlum, þegar þær stóðu þeim við hlið í byltingunni. Sú von dofnaði þegar ráðist var á bandaríska fréttamanninn Löru Logan, í miðjum gleðilátum yfir afsögn Mubaraks. Árásin var því miður ekki einsdæmi heldur varpaði hún aðeins ljósi á napran veruleika. Fleiri dæmi eru þess að æstur múgur karla ráðist á konur á götum úti í Egyptalandi, konur hvers nafn og andlit birtast hvergi enda hylja þær flestar ásjónu sína í samræmi við siðvenjur.

Ólíkt því sem margir halda skiptir nefnilega engu máli hvernig konurnar klæða sig. Íhaldssamur fatnaður er engin vörn gegn kynferðisofbeldi. Í rannsókninni 2008 kom fram að 60% þátttakenda, af báðum kynjum, töldu að léttklæddar konur væru líklegri til að verða fyrir nauðgun. Sömu viðhorf hafa verið þrautseig á Íslandi, en Druslugangan hefur boðið þeim birginn síðustu tvö ár. Rótin að kynferðisofbeldi liggur í öðru en klæðaburði. Engar rannsóknir hafa sýnt fram á að samband sé milli klæðnaðar kvenna og kynferðisofbeldis. Engin skilgreining liggur heldur fyrir á því hvað teljist „druslulegt“ enda er smekkurinn misjafn, ekki aðeins milli landa heldur líka í huga einstaklingsins. Að ætlast til að konur klæði sig þannig að þær verði ekki fyrir nauðgun er því krafa sem konum er ómögulegt að uppfylla, þegar nauðgarinn hefur sjálfur skilgreiningarvaldið. 

Í Egyptalandi er reynslan sú að konur sem klæðast niqab og sýna þannig ekkert nema augun verða engu síður en aðrar fyrir árásum. Strákarnir sem BBC ræddi við í Kaíró áttu auðvelt með að útskýra þetta. Konur sem klæðast aðsniðnum niqab, frekar en hólkvíðum, eru nefnilega að biðja um það.

Með því að áreita þær kynferðislega er verið að refsa konunum fyrir að hafa sjálfstæðan vilja. Árásirnar beinast gegn kvenleikanum, í hvaða mynd sem hann birtist. 

„Þar sem feðraveldið ríkir er ekki samþykkt að konur skáki körlum,“ hefur BBC eftir prófessornum Said Sadek. Árásir karla á konur í Egyptalandi eru birtingarmynd ótta feðraveldisins gegn uppgangi kvenna. Sama tilhneiging hefur birst okkur í fréttum víðar að. Í Íran hafa stjórnvöld ákveðið að loka háskólum landsins að mestu fyrir konum, því þær eru orðnar meirihluti nemenda og standa sig betur en karlar. Í Bandaríkjunum heyja repúblikanar „stríð gegn konum“ og reyna að svipta þær lagalegum ráðum yfir eigin líkama.

Konurnar í þessum löndum eiga það sameiginlegt að hafa gert sig sekar um að láta í auknum mæli að sér kveða á opinberum vettvangi, utan veggja heimilisins, á eigin forsendum. Og feðraveldið er lafhrætt við þær. 

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 5. september 2012

Sól yfir Íslandi

Á sólríkum sumardögum eins og núna get ég ekki ímyndað mér að nokkurs staðar annars staðar í heiminum sé betra að vera en hér á Íslandi. Í mesta lagi jafngott. Tilhugsunin um hve margir slíkir dagar eru enn framundan fyllir mig auknum þrótti og framkvæmdagleði. Þvílík forréttindi sem það eru að fá að vera ungur í íslensku sumri. 

Einn besta sólardaginn til þessa átti ég með góðum vinum í tjaldi á lækjarbakka, þar sem sólin og fuglasöngurinn vöktu okkur með slíku offorsi að það var ekkert annað í boði en að skríða úr poka fyrir allar aldir til að ná andanum. Við leyfðum okkur að kvarta svolítið yfir þessum ósköpum og einn klykkti út með því að í ofanálag við sólina og fuglasönginn og ferska loftið væri þarna allt of mikið af háværu, drykkjarhæfu vatni sem héldi fyrir manni vöku. Þetta eru svokölluð fyrsta heims vandamál, sem vinsælt er að grínast með á eigin kostnað, vegna þess að við vitum innst inni hvað við höfum það þrátt fyrir allt gott þótt hér ríki kreppa. 

Með í tjaldbúðunum voru tvö eintök af yngstu kynslóðinni í sinni fyrstu útilegu, þ.ám. einn sem vann ótrauður að því að taka sín fyrstu skref. Við létum hann ganga úr einu fangi í annað, því á misjöfnu þrífast börnin best. Það er að segja á misjöfnu undirlagi auðvitað, því það er helst í þýfðu grasi sem íslensk börn finna misjöfnur, ef marka má nýjustu skýrslu Barnahjálpar Sameinuðu þjóðanna, sem leiddi í ljósi að fátækt barna er hvergi í heiminum minni en á Íslandi. Við sem höfðum slegið þarna upp tjöldum gátum því verið nokkuð örugg um að litlu tapparnir tveir sem léku sér við okkur hafa átt eins gæfuríkt fyrsta æviár og kostur er.

Í ljósi þessarar sólarsælu allrar sem á undan hafði gengið kom það alveg sérstaklega flatt upp á mig um kvöldið, þegar ég settist fyrir framan sjónvarpið til að fylgjast með umræðuþætti forsetaframbjóðenda, að hlusta enn og aftur á sitjandi forseta byggja málflutning sinn fyrst og síðast á því að mikil óvissa vofði yfir okkur. Hann kannaðist ekki við að vera að ala á ótta þrátt fyrir að hafa nefnt óvissu 20 sinnum í tveimur viðtölum, en allt þetta tal um að hann einn sé fær um að „bjarga þjóðinni“ gefur samt til kynna að það þurfi að bægja frá okkur mikilli ógn. 

Ólafur Ragnar sagði líka í nefndum þætti að hann vildi skapa ungu fólki tækifæri og tryggja að það vildi búa hér áfram. Þær stundir hafa vissulega komið að mig langar alls ekki að búa hér. Það gerist fyrst og fremst þegar mér ofbýður sá bölmóður og neikvæðni sem hér virðist stundum allt ætla að drepa, að ástæðulausu. Vandamálin sem við glímum við eru fyrsta heims vandamál og þótt óvíst sé hver niðurstaðan verður í ýmsum málum þá getum við og munum leysa úr þeim í sameiningu, á lýðræðislegan hátt. 

Við þurfum ekki að treysta á einn mann til að „bjarga okkur“, við höfum alltaf getað bjargað okkur sjálf og forseti sem setið hefur í 16 ár myndi best veita ungu fólki tækifæri með því að treysta því til að taka við.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. júní 2012.

500 kílómetra fyrir 600 krónur

Ríkisstjórnin hefur nú samþykkt lækkun virðisaukaskatts á rafbíla og tvinnbíla og er vonandi að frumvarp þess efnis, sem hefur raunar verið í pípunum í meira en ár, verði afgreitt af þinginu sem fyrst. Þetta eru góð tíðindi fyrir okkur öll sem fellum tár þegar við fyllum á bensínahákana okkar og sjáum peningana þannig fuðra upp.

Bílaframleiðendur um allan heim eru farnir að framleiða rafbíla af öllum stærðum og gerðum, fjöldaframleiðsla er handan við hornið svo með aðgerðum eins og þeim sem stjórnvöld ætla nú að ráðast í ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að ómþýðir rafbílar byrji brátt að líða mengunarlaust um götur Reykjavíkur. Fram kom í Mbl.is í gær að tvinnbíllinn Chevrolet Volt muni, sem dæmi, lækka í verði um eina milljón króna verði virðisaukaskatturinn felldur niður. Það munar um minna. Sambærilegar aðgerðir hafa gefið góða raun annars staðar, t.d. í Noregi þar sem rafbílum hefur fjölgað jafnt og þétt á götunum.

Kostir þess að keyra bílaflotann okkar, sem er einn sá stærsti í heiminum miðað við höfðatölu, á endurnýjanlegri, innlendri orku eru auðvitað óteljandi. Umhverfissjónarmið skipta þar miklu máli en gagnvart hinum almenna neytanda, að ónefndum gjaldeyrisforða ríkisins, vegur án efa þyngst sá gríðarlegi sparnaður sem felst í því að vera ekki háð innfluttu jarðefnaeldsneyti, á því verði sem olíutunnan býðst í dag. Undanfarin ár hefur miklu verið varið í rannsóknir og þróun á nýjum orkugjöfum fyrir samgöngur enda fyrirséð að hratt gengur á olíubirgðir heimsins.

En hér á landi tekur því satt að segja varla að ræða aðra orkugjafa en rafmagnið þegar samgöngur eru annars vegar. Yfirburðir rafmagnsins eru miklir, ekki síst hér þar sem framleiðsla rafmagns er græn og væn eins og við erum sífellt að státa okkur af og framboðið nóg til að knýja allan bílaflotann. Vökvar og gas af ýmsum tegundum hafa verið nefnd til sögunnar og eru ágæt til síns brúks en geta varla talist heildstæð lausn fyrir orkuskipti í samgöngum líkt og rafmagnið.

Augljósasti ókosturinn er að gas og olíur þyrfti alltaf að flytja í stórum tankbílum milli landshluta með tilkostnaði, sliti á vegum og slysahættu. Rafmagnið þarf hins vegar ekki að flytja. Það er nú þegar inni á hverju einasta heimili og vinnustað, snarkandi í þéttu neti sem búið er að leggja um allt landið. Það þarf ekki annað en að stinga bílnum í samband á meðan við sofum eða vinnum.

Vonandi verða þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til þess að hreyfa við markaðnum og færa okkur rafbíla sem raunhæfan kost, því allar forsendur eru til staðar og ég efast ekki um að fleiri en ég myndu vilja getað farið inn í sumarfríið eins og facebookvinur minn sem skrifaði um daginn, keyrandi um á Benz ML350-rafjeppa:

„Búinn að keyra yfir 500 km og nota rafmagn fyrir 600 krónur. Aldrei aftur bensínstöð.“

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 21. mars 2012.

133.806 manns – bara einn hæfur?

Maður heitir Ólafur Ragnar og er Grímsson. Hefur hann nú setið sem forseti Íslands í 16 ár, en aldrei hefur neinn borið þann titil lengur. Þegar téður Ólafur Ragnar bauð sig fyrst fram var ég í 6. bekk í grunnskóla. Ég á fallega minningu um vorferð á Þingvelli, þar sem við skólabörnin sátum á Lögbergi og diskúteruðum hvern við myndum kjósa hefðum við kosningarétt. Ekki man ég hvern ég taldi álitlegastan, en man að bekkjarbróðir minn sagðist vilja kjósa Guðrúnu Pétursdóttur vegna þess að hún minnti svo á ömmu hans.

Þetta var árið 1996 og síðan þá hefur Ólafur Ragnar meira og minna átt forsetaembættið. Ef hann situr eitt kjörtímabil enn þýðir það að ég og mínir jafnaldrar verðum komin á fertugsaldur þegar við fáum í fyrsta sinn sem kjósendur raunverulegt val um að kjósa einhvern annan en Ólaf Ragnar Grímsson sem forseta Íslands. Það er ekki eðlilegt.

Útlit er hinsvegar fyrir að sú gæti orðið raunin því ef marka má undirskriftalista á netinu vilja hátt í 30 þúsund manns að Ólafur Ragnar fái að eiga forsetatitilinn áfram. Með því að bregðast ekki við þessari áskorun og segja af eða á um hvað hann ætlar sér heldur Ólafur Ragnar embættinu í gíslingu, því sú slæma hefð hefur myndast í íslenskum stjórnmálum að enginn trúverðugur bjóði sig fram gegn sitjandi forseta. Í ljósi þess hve þaulsætnir íslenskir forsetar eru er þessi hefð afar ólýðræðisleg. Þeir sem fara með völd eru gjarnir á að vilja hanga á þeim og finnast þeir sjálfir vera ómissandi, en það er ekki hollt að sami maðurinn fari einn með eitt af valdamestu embættum þjóðarinnar í 20 ár. Það er ekki hollt fyrir hann og það er ekki hollt fyrir samfélagið.

Forsetaembættið er ungt og ákvæði stjórnarskrár um það óljós, svo þeir sem gegna því hverju sinni hafa getað mótað það talsvert og túlkað. Ólafur Ragnar hefur nú þegar breytt eðli embættisins meira en forverar hans gerðu, hann hefur gert það pólitískara og í tvígang beitt málskotsréttinum sem áður var deilt um hvort væri raunverulega til staðar. Þetta eitt hefur efalaust áhrif á það hverjir bjóða sig fram. Því það er alveg ljóst að næsti forseti fær ekki að vera táknrænn „menningarforseti“ í friði heldur mun hann verða fyrir pólitískum þrýstingi um að beita málskotsréttinum, sem erfiðara verður að hafna en áður í ljósi fordæmisins. Það hvernig næsti forseti fer með embættið mun hafa talsvert um það að segja hvernig áhrif þessa verða til lengri tíma og sama hvort breytingarnar í tíð núverandi forseta njóta almenns stuðnings eða ekki, þá ætti Ólafur Ragnar ekki að hafa einn frjálsar hendur um það að festa þær í sessi.

Málflutningur margra þeirra sem skora á Ólaf Ragnar að sitja í 20 ár er á þá leið að það sé enginn annar. Árið 2011 voru 133.806 Íslendingar á aldrinum 35-70 ára. Ef aðeins einn maður í þessum hópi getur með sóma verið forseti horfir ekki vel fyrir þessari þjóð. Þá liggur ljóst fyrir að Ólafur þarf að sitja til dauðadags.

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 9. febrúar 2012.

Gerum byltingu

Við upphaf olíukreppunnar fyrir tæpum 40 árum mörkuðu íslensk stjórnvöld þá stefnu að auka hlut hitaveitna í orkunotkun landsmanna. Fram að því gegndu innfluttir orkugjafar, olía og kol, stóru hlutverki í húshitun, en í dag eru yfir 90% íslenskra heimila hituð með jarðvarma. Jarðvarmabyltingin reyndist mikið gæfuspor fyrir þjóðina. Framtak einstaklinga og sveitarfélaga á millistríðsárunum ruddi veginn, en á endanum var það ákvörðun stjórnvalda um að jarðvarmavæða landið sem lyfti grettistakinu. Það kostaði sitt á sínum tíma að setja upp hitaveitur um allt land og leggja lagnir að hverju einasta húsi, en það borgaði sig því hitaveitan hefur síðan sparað þjóðarbúinu tugi milljarða króna á hverju ári, sem annars hefðu farið í innflutning á olíu.

Enn erum við þó ekki frjáls undan olíunni, eins og neytendur þekkja af sárri raun, því Íslendingar reka einn stærsta bílaflota heims miðað við höfðatölu og þeir bílar eru nánast allir (undantekningarnar má telja á fingrum sér) knúnir rándýrri, innfluttri og mengandi olíu. Byltingin þarf að halda áfram og nú er kominn tími á orkuskipti í samgöngum. Þar ættu að vera hæg heimatökin fyrir okkur. Íslendingar eru sennilega eina þjóðin í heiminum sem gæti hæglega rekið allan bílaflota sinn á rafmagni, án þess að byggja eina einustu virkjun. Þrátt fyrir að landkostir hér bjóði upp á fyrirmyndarstarf á þessu sviði er Ísland að dragast aftur úr öðrum löndum í samgöngubyltingunni.

Ef einhver trúir því að við gegnum forystuhlutverki í nýtingu endurnýjanlegs eldsneytis, líkt og við gerðum í innleiðingu hitaveitu, þá upplýsist hér með að það er hrein sjálfsblekking. Í samgöngumálum virðist stjórnvöld skorta þá framsýni sem var við lýði í olíukreppunni upp úr 1970, en það sama verður ekki sagt um nágrannalönd okkar. Stokkhólmur, Ósló og Kaupmannahöfn, London, París, Madrid, Amsterdam... allt eru þetta höfuðborgir sem hafa tekið formlega ákvörðun um að greiða rafbílnum leið inn í framtíðina. Því er svo fylgt eftir með raunverulegum aðgerðum eins og að fella niður innflutningstolla á rafbílum, gefa rafbílaeigendum ókeypis í bílastæði og veita fyrirtækjum styrki til að skipta bílaflota sínum í rafbíla. Í sjálfu olíuríkinu Noregi eru t.d. 3.800 rafbílar nú þegar í daglegri notkun og markmið norskra stjórnvalda er að koma minnst 200.000 rafbílum á göturnar fyrir árslok 2020.

Eftir bankahrunið er bílafloti Íslendinga orðinn einn sá elsti í Evrópu. Þörfin fyrir endurnýjun er uppsöfnuð og að því kemur að bílakaup hefjast að nýju. Þá væri hagstætt bæði fyrir þjóðarbúið og neytendur ef rafbílar væru orðnir raunhæfur kostur, en til þess að svo geti orðið þarf að sýna framsýni, byggja upp kerfi líkt og gert var fyrir hitaveituna fyrir 35 árum og taka af skarið um orkubyltingu. Frá 1970-2009 spöruðum við 1.330 milljarða með því að nota jarðvarma í stað olíu í húshitun. Veitir okkur nokkuð af sama sparnaði í bílaflotanum? 

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 11. maí 2011.

Fífl og aumingjar!

Hættið að tala niður íslenskt atvinnulíf, sagði Ólafur Ragnar Grímsson á Bessastöðum á mánudag. „Það er mikið hættuspil að halda þeirri röngu mynd að ungu fólki á Íslandi í dag að hér sé ekkert að gerast," sagði Ólafur. Hann beindi orðum sínum að forustumönnum íslensks atvinnulífs en fleiri mættu gjarnan taka þau til sín því niðurrifsstarfsemin og neikvæðnin sem grasserar í almenningsumræðunni ætlar hér allt lifandi að drepa. Þessi blessaða geðhvarfasjúka þjóð, sem virðist heltekin ýmist af sjálftyftun eða öfgafullri sjálfsupphafningu til skiptis, á sér ekki viðreisnar von á meðan enginn trúir því að nokkuð jákvætt geti gerst. Á meðan enginn treystir því að neinn geti raunverulega unnið af heilindum og drynjandi bölmóðurinn dynur á hverjum þeim sem vogar sér stíga fram og leggja eitthvað til.

Almenningur kvartar yfir því að stjórnmálamenn séu svo ómögulegir og fastir í pólitískum skotgröfum, en það eru líka Sigurður sjómaður og Fríða fatahönnuður sem skríða í forinni og skjóta niður allt sem hreyfist, með lyklaborðið að vopni.Um daginn sagði hagfræðingur nokkur í útvarpi að léti einhverjir útlendingar sér í alvöru detta í hug að koma hingað með peningana sína væru þeir hálfvitar. Hljómar aldeilis lokkandi. Þeir útlendingar ættu þá að falla eins og flís við rass þessa samfélags glæpamanna, fífla, aumingja og landráðamanna sem þessi þjóð virðist samsett af, miðað við hvað við köllum hvert annað. Hann tók reyndar ekki fram hvort yfirmenn Rio Tinto Alcan féllu í þennan flokk hálfvita, en þeir hafa nýverið ákveðið að fjárfesta fyrir milljarða á milljarða ofan í álveri sínu við Straumsvík.

En sé þetta rétt hjá hagfræðingnum, að hér sé ekkert að bjóða, þá hljótum við öll að vera fávitar fyrir að vera hér enn, eða hvað? Fyrir sæmilega léttlynda manneskju sem vill gjarnan horfa bjartsýn fram á veginn er staðreyndin þó sú að það eru ekki landkostir sem hafa breyst svo mjög að ekki sé lengur lífvænlegt hér. Ekki er þorskurinn horfinn og ekki höfum við framselt orkuauðlindir okkar í hendur hins illa heimsveldis Kanada.

Nei, það er fyrst og fremst hversu leiðinleg og niðurdrepandi stemningin er í landi þar sem samfélagið virðist staðráðið í því að einblína bara á svörtustu hliðarnar, þrátt fyrir að allar forsendur séu til staðar til að lifa góðu lífi. Jú það varð hér hrun, en það eru liðin tæp 3 ár síðan og eins og Lars Christiansen, hinn ágæti forstöðumaður greiningardeildar Danske Bank, sagði í gær, þá er kominn tími til að hætta að dvelja í fortíðinni og horfa fram á veginn. Ástandið er ekki fullkomið og ekki hægt að horfa fram hjá því að atvinnuleysi er 8,7%, sem er vissulega slæmt, en við megum ekki gleyma því að hin 91,3% eru með vinnu. Það fólk mætti gjarnan fá að gera eitthvað í vinnunni án þess að það væri jafnóðum rifið niður í umræðunni. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. apríl.

Styttist í kosningar

Á laugardaginn gengur þjóðin til kosninga til stjórnlagaþings í fyrsta skipti. Hvernig sem sú vinna fer þá er þetta sögulegur atburður, rétt eins og þeir atburðir sem urðu fyrir tveimur árum og leiddu til þess að þessar kosningar eru nú orðnar staðreynd. Hugmyndir um breytta stjórnaskrá á Íslandi urðu þó ekki til í hruninu, þær hafa verið til umræðu með reglulegu millibili allar götur síðan stjórnarskráin tók hér gildi að danskri fyrirmynd við lýðveldisstofnun.

Ísland er heldur ekki eina landið þar sem komið hefur til endurskoðunar stjórnarskrárinnar, því nágrannar okkar í Noregi, Finnlandi og Svíþjóð hafa gert svipaða hluti. Stjórnarskráin okkar er líka fjarri því að vera fullkomin, það sýna deilurnar sem orðið hafa síðustu ár um þýðingu sumra ákvæða hennar, s.s. um málskotsrétt forseta. Það má því alveg segja að orðið sé tímabært að taka stjórnarskrána til endurskoðunar.

Það þýðir ekki að það þurfi að gjörbreyta henni frá grunni og það þýðir heldur ekki að það sé stjórnarskránni að kenna að bankahrun varð á Íslandi. Bankahrunið og vakning almennings í kjölfar þess skapaði hins vegar tækifæri og grundvöll til breytinga í samfélaginu. Reynslan í gegnum tíðina hefur verið sú að þegar kemur að stjórnskipan stranda breytingar á stjórnmálaflokkunum. Hugmyndin á bak við stjórnlagaþing er því að skapa vettvang fyrir hlutlausa umræðu sem ekki er lituð af pólitískum hagsmunum flokkanna og þörfin fyrir slíka nálgun hefur aldrei verið sárari en nú. Það er líka eðlilegt í ungu lýðveldi eins og á Íslandi, sem hefur ekki einu sinni náð einum mannsaldri. Því lýðræði er ekki fullkomið stjórnkerfi, það má útfæra á marga vegu og það má líka misnota. Lýðveldið Ísland er stofnun sem þarfnast aðhalds og það er eðlilegt að lagfæra það sem ekki reynist vel.

Eftir bankahrunið er eins og Íslendingar hafi rankað við sér, séð matrixið ef svo má að orði komast, og áttað sig á því að kerfið er ekki óhagganleg staðreynd sem grafin er í stein heldur getum við breytt því ef viljinn er fyrir hendi. Þær breytingar þurfa þó að vera markvissar, því að stjórnarskráin þarf að vera meitlaður, skýr og einfaldur texti. Við lestur frambjóðendablaðsins hvarflar að manni að ekki allir af frambjóðendunum 522 átti sig á eðli stjórnarskrár. Það sem ég þarf að vita áður en ég veiti einhverjum atkvæði mitt er hverju viðkomandi vill breyta í stjórnarskránni. Ég get ekki kosið fólk sem segir ekki hvað það vill, heldur gefur aðeins merkingarlausar yfirlýsingar um eigið ágæti. Það hefur enga þýðingu fyrir mig hvort frambjóðandi segir að sér þyki vænt um börnin sín eða telji sig vera með sterka réttlætiskennd. Að því sögðu eru ýmsir í framboði sem hafa skýra sýn á það hverju þurfi að breyta og hvað eigi ekki erindi í stjórnarskrá. Ef allt fer á besta veg hef ég fulla trú á því að stjórnlagaþing geti markað nýtt tímabil á Íslandi, endurheimt traust og búið til sáttara samfélag. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 24. nóvember 2010.

Fræðsla og boðun

Ég íhugaði hvort ég ætti að æsa mig yfir deilunni um tillögu mannréttindaráðs Reykjavíkurborgar gegn trúarlegri innrætingu á skólaskyldutíma. Svo komst ég að þeirri niðurstöðu að ég nennti því ekki. Ekki frekar en ég nenni að æsa mig yfir því að líkamsræktarfrömuðurinn Gilzenegger hafi verið fenginn til að myndskreyta símaskrána. Hver notar símaskrá hvort eð er? Er þetta ekki löngu úrelt fyrirbæri? Að sama skapi finnst mér það varla þess virði að láta mig það of miklu varða hvort Nýja testamentinu verður útdeilt til barnanna minna eða ekki. Þótt ég sé ekkert upprifin yfir því, fremur en ef Vottar Jehóva fengju að leggja eina kennslustund grunnskólanemenda undir kynningu á Varðturninum og tíð endalokanna.

Það er kannski til marks um andlega örbrigð mína, eins og biskup kallar það, að mér hrjósi hugur við því að blanda mér í þessa sandkassaumræðu þar sem tillögu um að trúboði sé haldið utan við skólaskylduna er jafnað saman við að banna jólin. Ég velti því til dæmis fyrir mér hvaða erindi það er nákvæmlega sem prestar, sem „kallaðir eru til að þjóna Drottni", eiga við börn á skólatíma ef það er ekki að fylgja þeirri yfirlýstu köllun Þjóðkirkjunnar að „boða Krist og útbreiða ríki hans". Ég átta mig í fullri einlægni ekki á því, en veit ekki hvort ég á að þora að leggja fram þessa spurningu án þess að vera sökuð um fáfræði, fordóma og andúð á kristni.

Ég velti því líka fyrir mér hvort biskup sé ekki að snúa hlutunum á hvolf með því að segja að lítið sé gert úr menntun og reynslu kirkjunnar þjóna þegar lagt er til að kallaðir verði til aðrir fagaðilar þegar áföll dynja yfir. Er það ekki frekar biskup sem gerir lítið úr menntun títtnefndra fagaðila, til dæmis þeirra sem eru með 5 ára háskólamenntun í sálfræði, með því að segja að frekar eigi að kalla til presta, sem býðst að taka eitt eða tvö námskeið í sálgæslu samhliða guðfræðinni? Séra Örn Bárður Jónsson sagði í Kastljósinu í gær að mörkin á milli boðunar og fræðslu séu óljós. Þetta er líklega alveg rétt hjá honum. Ég man til dæmis að þegar ég var í grunnskóla, fyrir ekki svo mjög löngu, var ekki mikill munur á því hvernig mannkynssagan og biblíusögur voru kynntar fyrir mér, sem sannleikur. Ég man líka að ekki var einu orði minnst á önnur trúarbrögð en kristni fyrr en á 8. ári skólagöngunnar og þá var eitt misseri lagt undir stutta kynningu á þeim.

Kristin fræði jafnt sem fræðsla um önnur trúarbrögð eiga fullt erindi við skólabörn, en þar sem mörkin milli boðunar og fræðslu eru svona óljós, er þá ekki einmitt tilefni til að reyna að skýra þær línur? Í öllu falli ætti núna að vera rakið tilefni fyrir kirkjuna til að minna þá foreldra, sem vilja að kirkjustarf sé hluti af lífi sinna barna, á að kirkjan býður upp á öflugt barnastarf í sunnudagaskólanum sem öllum þeim sem hafa áhuga á er frjálst að sækja í sínum frítíma. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 27. október 2010.

Gerum lífið leiðinlegra

Borgarstjóri varpaði þeirri spurningu fyrir borgarbúa á mánudag hvort réttlætanlegt væri að eyða 3 milljónum króna í flugeldasýningu á Menningarnótt, eða hvort það væri óréttlætanlegt bruðl á þessum síðustu og verstu. Það er ágætt og skemmtilega nútímalegt hjá borgarstjóra að kalla með þessum hætti eftir óformlegri umræðu um ýmis mál meðal borgarbúa, þótt það sé reyndar vitað mál að rökræður á netinu skila aldrei nokkurn tíma af sér vitrænni útkomu. (Til dæmis hafa 660 athugasemdir verið skrifaðar við vangaveltur borgarstjóra en þátttakendur virðast þegar þetta er ritað vera hvergi nærri því að komast að sameiginlegri niðurstöðu.)

En aftur að flugeldunum. Það er afar auðvelt að færa rök fyrir því að flugeldasýningar séu bruðl enda fátt sem kemst nær því að peningar séu beinlínis brenndir, þið kannist við myndlíkinguna sem svo gjarnan er gripið til um áramót.

Flugeldasýningar eru sannarlega ekki lífsnauðsynlegar. Ekki frekar en sumarblómin í beðum borgarinnar eru lífsnauðsynleg. Þau eru samt falleg, gæða borgina lífi og gleðja okkur borgarbúa sem og gesti borgarinnar, rétt eins og flugeldasýningin. Það sama á reyndar við um Menningarnótt í heild sinni, hún er skemmtileg en það er alls ekki nauðsynlegt að halda líflega menningarviðburði. Ef við ætlum okkur virkilega að standa undir nafni sem fátæklingar væri alveg hægt að hætta bara við þetta. Aðrar eins hugmyndir hafa svo sem komið fram síðan kreppan byrjaði, sumir telja til dæmis að svona niðursetningaþjóð eins og við eigum alls ekkert erindi í Eurovision vegna kostnaðar. Reyndar taka öll fátækustu lönd Evrópu þátt af stolti, Moldavía, Albanía, Serbía- og Svartfjallaland. Úkraína, sem er 5. fátækasta land álfunnar, hélt meira að segja keppnina fyrir nokkrum árum.

En sennilega er það rétt að við höfum gert of mikið af okkur, framið of margar syndir, til að eiga það skilið að gera okkur glaðan dag fyrr en við höfum gert ærlega yfirbót.

Hjá sumum þurfa ekki einu sinni sparnaðarmarkmið að ráða því að lífið sé gert leiðinlegra. Ríkissjónvarpið sagði frá því á mánudaginn að gerðar hefðu verið athugasemdir við kleinubakstur dalvískra kvenna á fiskidaginn mikla þar sem lögum samkvæmt mætti í raun ekki selja mat nema hann væri eldaður í viðurkenndu eldhúsi samkvæmt ströngustu gæðareglum. Ætla má því að íslenskir kökubasarar fari brátt að líða undir lok og kannski eins gott að svo verði áður en við fáum öll salmonellu, fyrst heimagerðar hnallþórur eru svona hættulegar. En ég er satt að segja svolítið skúffuð yfir þessu því ég stóð í þeirri trú að þrátt fyrir allt værum við samt ennþá svolítið skemmtileg þjóð sem veigraði sér ekki við að borða bakkelsi án þess að kaupa það úr viðurkenndum eldhúsum og gætum leyft okkur að bruðla svolítið með peninga á hátíðisdögum til að lýsa upp Menningarnæturhimininn. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 11. ágúst.

Fólkið í borginni

Reykjavík er skemmtileg borg þegar hún er upp á sitt allra besta líkt og undanfarna daga. Það sem gerir það að verkum að hún er skemmtileg á dögum sem þessum er að Reykvíkingar, og gestir þeirra, eru sjáanlegir á götunum. Borgir eru ekki skemmtilegar ef borgarbúarnir eru það ekki því rétt eins og Palli komst að þegar hann var einn í heiminum þá er ekkert gaman að hafa heila borg, banka, veitingastað, bíó og strætó ef maður getur ekki deilt því með samborgurum sínum. Án mannlífs eru borgir lítið annað en geymslustaður. Því miður er það oft þannig að götur Reykjavíkurborgar eru með öllu líflausar og ekki ein einasta reykvísk sála á ferli, nema jú kannski inni í bílunum aftan við skyggðar rúður.

Á enskunni er til hugtak sem kallast „people watching". Það er gjörningur sem snýst um það eitt að koma sér fyrir á þægilegum stað og fylgjast með fólki og atferli þeirra. Í Reykjavík eru sjaldan kjöraðstæður fyrir slíkar mannlífsathuganir því maður þarf yfirleitt að horfa á samborgara sína í gegnum rúðu og telst þá jafnvel vera að brjóta á friðhelgi þeirra. Þar sem mannlífið er litríkt er hinsvegar einstök skemmtun að fylgjast með því iða á götunum á milli þess sem maður tekur þátt í því sjálfur. Svo ég nefni dæmi þá hef ég sjaldan séð skemmtilegra götulíf en í Víetnam og þar lærðist mér endanlega sú list að fylgjast með fólki tímunum saman, enda fer þar bókstaflega allt fram fyrir allra augum og undir berum himni, hvort sem það er matreiðsla, kennsla, rakstur og klipping, verslun, bleyjuskiptingar eða morgunþvotturinn. Ég ætlast ekki til þess að Reykvíkingar byrji að þvo á sér kroppinn á götum úti til þess að gera borgina skemmtilegri, en mér varð hugsað til þessa þegar ég heimsótti gömlu þvottalaugarnar í Laugardalnum í blíðviðrinu nú um helgina.

Á upplýsingaskiltum þar er m.a. sagt frá því að þegar þær voru í notkun hafi þvottalaugarnar verið einn vinsælasti viðkomustaður erlendra ferðamanna í Reykjavík, sem gerðu sér ferð þangað til þess eins að fylgjast með skrautlegu mannlífinu við þvottana. Í dag eru ferðamenn heppnir ef þeir komast í snertingu við innfædda Reykvíkinga því það gerist ekki nema á brakandi heitum sólardögum að borgarbúar flykkjast út á göturnar og því miður eru þeir dagar miklu færri en við vildum. Veðrið er því vissulega stór breyta þegar kemur að því hvort reykvískir dagar séu skemmtilegir eða leiðinlegir en ég held samt að með mannvænlegra borgarskipulagi og óbeislaðri sköpunargleði gæti mannlífið í Reykjavík orðið mun skemmtilegra óháð veðrinu. Stundum þegar ég geng um Reykjavík; Vatnsmýrina, við höfnina og Lækjartorg, verð ég sorgmædd yfir því hvað borgin mín er gölluð. Á hinn bóginn hugga ég mig við það að það er ekki útséð um að Reykjavík verði einhvern daginn enn skemmtilegri borg með mannlífi sem ég get gleymt mér við að fylgjast með tímunum saman. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 26. maí.

Lifum og lærum

Stóra vandamálið - eða eitt af stóru vandamálunum, því þau eru mörg - eitt af stóru vandamálunum við stjórnun á fólki er það hverjir fást til verksins. Eða öllu heldur hverjum tekst að fá aðra til að leyfa sér að stjórna þeim. Í stuttu máli: það er vel þekkt staðreynd að þeir sem þrá að fá að stjórna fólki eru, eðli málsins samkvæmt, þeir sem eru síst hæfir til þess. Í enn styttra máli: hverjum þeim sem tekst að láta kjósa sig forseta ætti undir engum kringumstæðum að vera heimilt að gegna því starfi."

Þannig kemst Douglas Adams að orði í skáldsögunni Veitingastaðurinn við endimörk alheimsins. Forsetinn í sögunni er Zaphod Beeblebrox, tvíhöfða og þriggja arma narsissisti. Ólíkindatól, en hann rifjaðist upp fyrir mér þegar rannsóknarnefnd Alþingis útlistaði niðurstöður sínar í gær. Það tók á að heyra lýsingar Páls Hreinssonar á því hvernig æðstu ráðamenn okkar hlupust, og hlaupast raunar enn, undan ábyrgð.

Á sama tíma og óveðursskýin hrönnuðust upp biðu allir eftir að einhver annar tæki af skarið og niðurstaðan var því sú að enginn gerði neitt. Það er auðvelt að vera við stjórnvölinn þegar allt leikur í lyndi en það er fyrst þegar erfiðleikarnir banka upp á sem virkilega reynir á hvort stjórnendur standi undir starfi sínu. Niðurstaðan er því miður sú að lykilstjórnendur okkar voru vanhæfir og brugðust hlutverki sínu. Samt er það nú svo að enginn þessara æðstu embættismanna virðist nokkurn tíma hafa efast um eigið ágæti. Ég velti því fyrir mér hvort þeir sem tekst að fá okkur hin til að kjósa sig velti nokkurn tíma fyrir sér ábyrgðinni sem þeir gangast þar með við.

Ég get leyft mér að vera vitur eftir á þegar kemur að ríkisfjármálum, enda ber ég ekki ábyrgð á þeim, en sá sem gefur sig út fyrir að hafa þekkingu og getu til að stýra ríkinu fyrir hönd okkar hinna, hann getur ekki leyft sér að vera vitur eftir á. Ef það er eitthvað sem þessi skýrsla leiðir okkur í ljós þá er það sú leiða staðreynd að á Íslandi hefur viðgengist alveg ótrúlegt vanhæfi og amatörismi alveg upp í efstu raðir. Það er hlægilegt að íslensk stjórnvöld hafi í alvöru haldið að Ísland ætti eitthvert erindi í að verða alþjóðleg fjármálamiðstöð þegar engar forsendur voru til þess.

Það er sorglegt að á síðustu metrunum hafi allt kapp verið lagt á að bæta ímyndarvandamál bankanna en litið algjörlega fram hjá því að ímyndin var löskuð vegna raunverulegra vandamála þeirra. Stjórnsýslan á Íslandi hefur verið meingölluð og hana þarf að laga. Boðleiðirnar, sem eiga með réttu að vera stuttar í svona litlu samfélagi, virðast hafa verið bjagaðar og samskipti innan kerfisins stjórnast af öðru en hagsmunum almennings. Rannsóknarnefndin hefur unnið gott starf og við hljótum að vona að skýrslan verði okkur lærdómur til framtíðar. Mér fljúga þó í hug önnur ummæli snillingsins Douglas Adams: „Við lifum og lærum. Jah...við lifum í það minnsta." una@mbl.isBirtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. apríl 2010.

Leiðtogalaust Ísland

Ísland er leiðtogalaust land. Hér er enginn við stjórnvölinn sem sér um að taka allar erfiðu ákvarðanirnar án tímafreks samráðs og kemur svo í Kastljósið á eftir til að brosa uppörvandi til okkar og segja með landföðurlegri ákveðni að þetta verði allt í lagi og við þurfum ekki að vera hrædd lengur. Sem betur fer.

Til eru þeir sem hafa mikla þörf fyrir leiðtoga til að stýra sér í gegnum lífið. Til dæmis hundar. Þeir sem hafa alið upp hunda vita að þeir hafa löngun til að þóknast, hundur sem ekki hefur leiðtoga neyðist til að gegna því hlutverki sjálfur og verður taugaveiklaður fyrir vikið. Þetta hjarðeðli er þó ekki einskorðað við hunda því samskonar taugaveiklun gerir líka vart við sig meðal manna sem sumir geta ómögulega séð ljósið í myrkrinu nema sterkur leiðtogi bendi þeim á það, kveiki helst líka á því sjálfur og teymi þá svo í áttina að því.

Það getur verið þægileg tilfinning að lúta stjórn, setja allt traust sitt á einn mann og geta þannig látið undan hugsanaletinni. Þetta er sérstaklega freistandi og jafnvel heillandi tilhugsun á erfiðum tímum, enda hafa sterkustu leiðtogar sögunnar gjarnan náð hylli á tímum kreppu, sundrungar og óvissu, þegar fólk er hreinlega orðið uppgefið á ástandinu.

Sú saga hefur alla burði til að endurtaka sig á Íslandi, því hér virðast einmitt margir tilbúnir að setja allt sitt traust á sterkan leiðtoga sem geti sagt íslensku þjóðinni hvað hún eigi að gera, talað í hana kjark og leitt hana út úr ógöngunum. Ef hann bara stigi fram og tæki við góðfúslega við keflinu. Þegar pólitíska argaþrasið verður ærandi er svo sem ekki að undra að ákallið eftir foringjanum verði hærra. Lýðræði getur nefnilega verið ansi mikið vesen og að mörgu leyti er auðvitað miklu þægilegra að ákvarðanatakan sé á höndum eins manns.

Enda vörpuðu margir öndinni léttar og réðu sér vart fyrir fögnuði þegar Ólafur Ragnar Grímsson hefðaði sér vald og réðst svo í fjölmiðlaherferð fyrir sig og landið sitt í kjölfarið. Þarna var hann loksins kominn, sterki leiðtoginn sem allir höfðu verið að bíða eftir. Gilti þá einu hvaða hvatir lágu að baki framferði hans. Sterkir leiðtogar eru nefnilega svolítið hættuleg tegund manna, eins og sagan sýnir. Þannig getur vissulega hist á að réttur maður sé á réttum stað á réttum tíma, láti gott af sér leiða og stígi svo til hliðar að því loknu.

Hitt gerist því miður oftar, og stundum með hörmulegum afleiðingum, að þeir séu í misgripum teknir sem sterkir leiðtogar sem sjálfir telja sig vera best til þess fallnir að stjórna öðrum og ríghalda svo í stjórnartaumana vegna þess að þeir eru sannfærðir um að enginn annar eigi erindi upp á dekk. Þægð er ekki leiðin út úr kreppunni og sterkur leiðtogi er ekki lausn á vanda sem þjóðin þarf að leysa saman. Í lýðræðisríki er það nefnilega þjóðin sem á að leiða stjórnmálin, en ekki stjórnmálamennirnir þjóðina. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 24. mars 2010.

Ferskt loft

Hollensk vinkona mín lýsti því eitt sinn fyrir mér hvað hún væri stolt af því hvað landið hennar hefði lagt af mörkum í mannkynssögunni, og reyndar ekki síður fótboltasögunni, miðað við hvað þjóðin væri nú lítil. Í Hollandi búa rúmlega 16 milljónir manna. Fram til þessa hafði ég ekki litið á Hollendinga sem smáþjóð en með tilliti til grenndar þeirra við risaþjóðirnar Þýskaland, Frakkland og Bretland er kannski skiljanlegt að þeir skynji smæð sína. Ég sá samt á vinkonu minni að mér tókst að koma þessari skynjun hennar á umheiminum úr jafnvægi þegar ég útskýrði fyrir henni nákvæmlega hversu ofboðslega lítið Ísland er. Þeir eru margir sem telja sig vera frá litlu landi án þess að gera sér grein fyrir að svo lítill hópur sem Íslendingar eru geti virkilega talist vera þjóð, enda kannast sjálfsagt flestir Íslendingar við spurningaflóð forviða útlendinga þegar þeir reyna að ná utan um það hvernig svona lítið samfélag geti virkað. Sjálf hef ég vanalega vísað þessu á bug eða slegið því upp í grín, enda hef ég hingað til frekar upplifað það sem fyndið og jafnvel krúttlegt að búa í svona litlu samfélagi. Það er ekki fyrr en núna sem það er fyrst farið að renna upp fyrir mér hvað það þýðir.

Þegar vanhæfni stjórnmálamanna afhjúpaðist og eins þegar rannsóknin á bankahrunin tók að skríða af stað og tengslaflækjan, skyldleikasúpan og bræðraböndin hertust í rembihnút spurðu sig margir hvort það væri ekki eitthvert annað, hæft fólk sem gæti stigið fram og tekið við. Er enginn annar? Enginn annar? Enginn? Svo runnu á mann tvær grímur þegar raunveruleikinn varð ljós. Það er enginn annar.

Það eru bara við og við erum þrjú hundruð þúsund og það er á mörkunum að við getum staðið undir því að reka samfélag. Endurnýjunin og umbyltingin varð líka hálf endaslepp. Síðan eru liðnir nokkrir mánuðir og aftur er farið að tala um hugsanleg stjórnarslit og gömlu stjórnarflokkarnir rjúka upp í vinsældum aftur. Sama gamla tóbakið fyllir vitinn svo ég fæ köfnunartilfinningu. Íslenskt samfélag er kassi með fjórum veggjum sem við hlaupum á til skiptis og ekkert breytist. Völdin skipta um sömu hendurnar aftur og aftur, fram og til baka, og ekkert breytist. Um stund var eins og glitti í útgönguleið í einu horninu og ferska loftið streymdi inn með fyrirheit um eitthvað nýtt en á þröskuldinum skall hurðin aftur svo við stöndum í sömu sporum og áður, innmúruð. Stundum grípur mig viðþolslaus þörf til að brjóta mér leið í gegnum þessa steypu og út úr kassanum, reka þó ekki væri nema bara nefið út fyrir og taka nokkur andköf. Svo næ ég andanum aftur og stilli mig.
Sennilega er rétta leiðin ekki að snúa baki við þessu öllu heldur reyna að losa hnútinn og brjóta niður múrana innan frá

Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 4. nóvember 2009.

Hugarfar

Ég er í þeim hópi, ásamt sennilega allri þjóðinni, sem sökkti sér í fréttalestur í kjölfar hrunsins. Áður þótti mér fátt óáhugaverðara en viðskiptafréttir eða hagfræði og fylgdist aðeins með pólitíkinni upp að vissu marki.

Þegar allt skall á var ég hinsvegar límd við hvern einasta fréttatíma í marga mánuði, tætti dagblöðin í mig og hékk svo yfir netumræðum um hrunið þar til augun urðu blóðhlaupin og brjóstið svo fullt af réttlátri reiði að það varð erfitt að festa svefn. Sjaldan fannst mér hafa skipt meira máli að vera virkur þjóðfélagsþegn, veita stjórnvöldum aðhald, vera með á nótunum og beita gagnrýninni hugsun.

Og áfram halda fréttirnar en á vissum tímapunkti sprakk úthaldið hjá mér. Það er takmarkað hversu mikið maður endist við að fylgjast öllum stundum með svartsýnum fréttum um bölvanlegt ástand. Það er takmarkað hversu lengi maður þoli að sveiflast stöðugt á milli bjartsýni, eins og mér tókst að byggja upp hjá sér milli stríða, og neikvæðni sem helltist yfir mig aftur þegar ný holskefla kom af leiðindafréttum.

Að því kom að taka þyrfti ákvörðun um hvorum megin við línuna ætti að ná andlegu jafnvægi og það gerði ég upp við sig í vor.

Ég ákvað að spila með bjartsýna liðinu. Frá og með maímánuði tók ég þá stefnu að gera lífið skemmtilegt og með góðri hjálp frá íslenskri náttúru og yndislegu sumarveðri gekk það eftir. Ég hef sjaldan átt ánægjulegra sumar en í ár og er alveg hætt að taka svartsýnar slagsíður. Þar sem þessi áætlun gekk svona vel eftir hef ég líka tekið formlega ákvörðun um að lífið eigi að vera mjög skemmtilegt í vetur og er þegar byrjuð að leggja línurnar að því að kom þeirri áætlun í framkvæmd.

Hluti af því er að fylgjast af jafnaðargeði með fréttum en standa svo upp án þess að láta þær eyðileggja fyrir sér daginn og njóta þess að vera til.

Obama og Alþingi

SJÓNVARPIÐ sýndi okkur sögulega stund í gær þegar Barack Obama tók við forsetaembætti í beinni útsendingu. Síðast þegar öll augu heimsins beindust að Bandaríkjunum í beinni hrundu Tvíburaturnarnir logandi til jarðar fyrir framan skilningsvana sjónvarpsáhorfendur. Síðan þá hafa Bandaríkin hrapað hraðar og dýpra en nokkru sinni af stalli sínum í huga umheimsins og virtust vart eiga sér viðreisnar von fyrr en nú.

Í millitíðinni stundaði ég nám við bandarískan háskóla og kynntist þar mörgum sem skömmuðust sín fyrir landið sitt. Þetta var alveg nýtt fyrir mér og ég vorkenndi þeim. Ég hafði aldrei upplifað það þá að skammast mín fyrir landið mitt. Jú jú, maður gat gert grín að búrahættinum og mikilmennskunni, en á góðglaðan hátt þó.

Í gær var ólíku saman að jafna, Íslandi og Bandaríkjunum, og sjónvarpið bar vitni um það í beinni útsendingu. Annars vegar mátti sjá vonglaða þjóð sem fagnaði nýjum leiðtoga í fullu trausti. Hins vegar vonsvikna þjóð sem gerði hróp að leiðtogum sínum í fullkomnu vantrausti. Það er ekki laust við að ég öfundi vini mína í Bandaríkjunum sem nú horfa bjartsýnir fram á veginn. Þeir geta verið stoltir.

Birtist fyrst sem Ljósvaki í Morgunblaðinu 21. janúar

Mestu mótmæli frá 1949

Mig grunar að margir hafi kannski skekkta mynd af mótmælunum miklu við Alþingi í gær. Þess vegna langar mig að lýsa hvernig þetta horfði við mér. Ég var þarna á vegum vinnunnar að fylgjast með frá því kl. 12:45 og til rúmlega 16, í næstum fjórar klukkustundir. Það kom mér fyrir það fyrsta á óvart hversu ótrúlega margir mættu, hversu þrautseigt fólk var og hversu friðsamlega þetta fór fram lengst framan af.
Það fyrsta sem ég veitti athygli var breitt aldursbil. Það var mjög mikið af eldra fólki þarna mætt með potta og skeiðar, flautur og hrossabresti (hvar fær fólk alla þessa hrossabresti?). Fæstir voru grímuklæddir. Þannig hefur það verið á mótmælafundunum á laugardögum, en ég hafði frekar átt von á því að þarna yrði ungt fólk í miklum meirihluta. Svo var ekki.

Það voru liðnar um tvær klukkustundir áður en kom til nokkurra stympinga. Fram að því stóð lögreglan frekar róleg og fylgdist með. Ég tók nokkrum sinnum tal við lögreglumenn sem tóku allir undir það að mótmælin væru á mjög friðsamlegum nótum. Eins sá ég marga mótmælendur á spjalli við lögreglu í mesta bróðerni. Í rauninni stóðu bæðu mótmælendur og lögregla sig vel í þessari samvinnu. Þarna var enginn sem leiddi mótmælin, enginn sem tók til máls eða skipulagði aðgerðir, en það var samt greinilegt að fólk var mjög samstillt. Þegar hópurinn, sem þá var sennilega e-ð í kringum 2.000, tók að dreifa sér umhverfis húsið fylgdi löggan þeim eftir en skipti sér lítið af fólki. Enda var greinilega ekki verið að skemma neitt eða brjóta, það eina sem var kastað voru snjóboltar, og rúður glerskálans voru lamdar að utan með flötum lófum til þess eins að framleiða hávaða, ekki til að brjóta. Það tókst líka. Hávaðinn. Það var barið á trommusett, fötur, potta og hjólbörur. Það var eiginlega bara rífandi stemning og ekki séns að þingfundur hafi verið ótruflaður.

Ég fylgdist með þegar piparúðinn fór að fljúga í Alþingisgarðinum. Þá var fólk búið að vera þar í um klukkustund og frá því þar sem ég stóð, við garðvegginn, gat ég ekki séð að það hefði orðið nein stigmögnun. Þess vegna skildi ég ekki alveg hvað krafðist þess að löggan breytti allt í einu um taktík og úðaði fólk, en ég get samt ekki fullyrt um það sem gerðist í "fremstu víglínu". Það má vel vera að þar hafi einhverjir kastað grjóti eða gert annað sem kallaði á þessi viðbrögð, en hópurinn í heild var ennþá að hegða sér á sama hátt og í tvær klukkustundir á undan.

Ég varð hinsvegar svekkt þegar þessi eðlisbreyting varð á mótmælunum, því um leið og kemur til átaka við lögreglu þá hætta mótmælin að snúast fyrst og fremst að ríkisstjórninni og verða allt í einu "við á móti löggunni". Það finnst mér leiðinlegt því um það snýst þetta ekki, löggan ber enga ábyrgð á ástandinu hérna. Piparúðanum var beitt nokkrum sinnum og mótmælendur skiptu snjóboltum út fyrir egg og Ab-mjólk. Samt sauð í raun ekki verulega upp úr, a.m.k. þannig að sá mikli fjöldi fólks sem var í rólegri kantinum sá enga ástæðu til að fara. Það voru margir sem fylgdust með á hliðarlínunni en sýndu stuðning sinn greinilega með nærverunni. Ég var síðan ekki þarna um kvöldið svo ég get ekki sagt til um hvernig mótmælin voru þá, en það eina sem mér fannst verulega leiðinlegt að heyra af var að málningu hefði verið kastað á Alþingishúsið. Oslóartréð mátti alveg missa sín og hefði hvort eð er brátt verið tekið niður svo þar var enginn skaði skeður.

Það sem mig langar að koma á framfæri með þessu er að þeir sem finna sig ekki í því að öskra eða vera með læti, geta samt ekki notað það sem afsökun fyrir að láta ekki sjá sig. Allir sem á annað borð eru ósáttir geta fundið sinn stað í þessum mótmælum, því þarna er fólk af öllum stærðum, gerðum og aldri. Að stærstum hluta eru þetta friðsamar aðgerðir, þótt pústrar verði í litlum hópum, og þær skila árangri til lengri tíma litið. Það er augljóst mál að ríkisstjórnin mun leysast upp á þessu ári og líklega fyrr en seinna. Það er ekki hægt að líta hjá þeirri staðreynd, sama hvort maður vill það eða ekki, því svona getur þetta ekki haldið áfram lengi. Margir héldu því fram að mótmælin væru búin þegar fækkaði í þeim yfir jólin, og hlakkaði í sumum. Þeir sömu þurfa nú að éta það ofan í sig, þetta hefur stigmagnast og mun halda áfram að stigmagnast þar til eitthvað gerist.

Mæli m.a. með þessum stutta pistli eftir Þröst Helgason, kollega minn á Mogganum (smella til að stækka):

70 ár aftur í tímann

Í elsta húsi höfuðborgarinnar í Aðlstræti 10 stendur nú yfir stórsniðug sýning sem kallast Reykvíska eldhúsið - matur og mannlíf í hundað ár, þar sem tekið er saman yfirlit um mat og matarmenningu Reykvíkinga á 20. öld.

Það er hollt að setja lífið í sögulegt samhengi við það sem á undan hefur farið og í þessu tilfelli fannst mér það skemmtileg tilbreyting að skoða söguna frá sjónarhorni matarmenningar í stað stjórnmálanna, eins og oftast var gert í sögutímum. Reyndar er það augljóst af sýningunni að ekki er hægt að skilja matarmenninguna alfarið frá pólitíkinni. Mér fannst t.d. fróðlegt að lesa um matarskort og innflutningshöftin sem komið var á sökumgjaldeyrisskorts í landinu upp úr 1930. Þetta var ekki löngu eftir að Íslandsbanka fyrri var lokað með inngripi, daginn eftir neyðarfund ríkisstjórnarinnar seint á sunnudagskvöldi. Einkennilegt hvað sagan endurtekur sig.

Ekki er síður áhugavert að glugga í gamla Mogga frá þessum tíma. Þann 11. apríl 1931 er t.d. sagt frá umræðum á Alþingi um lokun Íslandsbanka: "Pjetur Magnússon tók næstur til máls. Sagði hann að lokun Íslandsbanka hefði verið svo afleiðingaríkur atburður að ekki mætti teljast óþarft að tildrögin yrðu rannsökuð. [...] Erlend firmu hefðu kippt að sjer hendinni um viðskifti við Ísland. Hefðu menn litið svo á, að aðfarirnar við Íslandsbanka bæru þess vott, að hjer sæti að völdum stjórn með slíkt bolsivíkka stjórnarmið, að hjer væri best sem fæstu að treysta [...] þar sem hún hefði ætlað að losast við erlendar kröfur með því að láta þær falla ófullnægðar. Mönnum hætti til að líta svo á a stjórn eins lands væri spegilmynd af þjóðinni."

Á sýningunni í Aðalstræti er margt annað fróðlegt. Þar má t.d. sjá fyrstu heimildir um pizzugerð hér á landi, en þær eru frá 1958-59 svo pizzan kom fyrr hingað en ég hélt. Þar segir m.a. frá ungu íslensku pari sem dvalið hafði í Róm og vildu stofna Pizzeriu í Reykjvík. Þau fengu húsnæði, en draumurinn strandaði á tvennu, í fyrsta lagi var ekki til neitt grænmeti til að notast sem álegg, og í öðru lagi fengu þau ekki skammtaðan þurrger þar sem þau höfðu ekki bakararéttindi. Einnig þótti mér fróðlegt að um aldamótin 1900 mátti fá 25 gerðir af sultu, parmesanost og blóðappelsínur um miðjan vetur í magasínum heldra fólksins í Reykjavík. Á meðan ríkti hinsvegar alvarlegur mjólkurskortur í borginni.

Ég mæli sumsé með sýningunni um Reykvíska eldhúsið. Á fimmtudagskvöldum er Sólveg Ólafsdóttir sagnfræðingur, sem tók sýninguna saman, með leiðsögn um hana. Þess fyrir utan er hún opin til að skoða sjálfur, og stendur til 23. nóvember.

Obama

Mikið er ég glöð. Lengst af þorði maður varla að trúa því að hann gæti unnið. Þetta er frábær niðurstaða. Mikið mun hinsvegar mæða á þessum forseta og væntingar miklar. Eftir er að sjá hvort hann mun valda manni vonbrigðum. Það gæti allt eins gerst þótt ég hafi mikla trú á honum. En hvernig sem fer þá eru þetta söguleg úrslit og gaman að lifa svona tímamót.