Óttinn við konur

Ef konur klæddu sig siðsamlega myndi enginn snerta þær. Þær sem klæða sig eins og druslur eru að biðja um það. Hljómar kunnuglega? Þannig var svar egypskra stráka, sem fréttaritari BBC ræddi við um tíðar árásir á kvenkyns landa þeirra.

Á „frelsistorginu“ í Kaíró er ítrekað brotið á frelsi kvenna. Um stund töldu þær sig jafngilda körlum, þegar þær stóðu þeim við hlið í byltingunni. Sú von dofnaði þegar ráðist var á bandaríska fréttamanninn Löru Logan, í miðjum gleðilátum yfir afsögn Mubaraks. Árásin var því miður ekki einsdæmi heldur varpaði hún aðeins ljósi á napran veruleika. Fleiri dæmi eru þess að æstur múgur karla ráðist á konur á götum úti í Egyptalandi, konur hvers nafn og andlit birtast hvergi enda hylja þær flestar ásjónu sína í samræmi við siðvenjur.

Ólíkt því sem margir halda skiptir nefnilega engu máli hvernig konurnar klæða sig. Íhaldssamur fatnaður er engin vörn gegn kynferðisofbeldi. Í rannsókninni 2008 kom fram að 60% þátttakenda, af báðum kynjum, töldu að léttklæddar konur væru líklegri til að verða fyrir nauðgun. Sömu viðhorf hafa verið þrautseig á Íslandi, en Druslugangan hefur boðið þeim birginn síðustu tvö ár. Rótin að kynferðisofbeldi liggur í öðru en klæðaburði. Engar rannsóknir hafa sýnt fram á að samband sé milli klæðnaðar kvenna og kynferðisofbeldis. Engin skilgreining liggur heldur fyrir á því hvað teljist „druslulegt“ enda er smekkurinn misjafn, ekki aðeins milli landa heldur líka í huga einstaklingsins. Að ætlast til að konur klæði sig þannig að þær verði ekki fyrir nauðgun er því krafa sem konum er ómögulegt að uppfylla, þegar nauðgarinn hefur sjálfur skilgreiningarvaldið. 

Í Egyptalandi er reynslan sú að konur sem klæðast niqab og sýna þannig ekkert nema augun verða engu síður en aðrar fyrir árásum. Strákarnir sem BBC ræddi við í Kaíró áttu auðvelt með að útskýra þetta. Konur sem klæðast aðsniðnum niqab, frekar en hólkvíðum, eru nefnilega að biðja um það.

Með því að áreita þær kynferðislega er verið að refsa konunum fyrir að hafa sjálfstæðan vilja. Árásirnar beinast gegn kvenleikanum, í hvaða mynd sem hann birtist. 

„Þar sem feðraveldið ríkir er ekki samþykkt að konur skáki körlum,“ hefur BBC eftir prófessornum Said Sadek. Árásir karla á konur í Egyptalandi eru birtingarmynd ótta feðraveldisins gegn uppgangi kvenna. Sama tilhneiging hefur birst okkur í fréttum víðar að. Í Íran hafa stjórnvöld ákveðið að loka háskólum landsins að mestu fyrir konum, því þær eru orðnar meirihluti nemenda og standa sig betur en karlar. Í Bandaríkjunum heyja repúblikanar „stríð gegn konum“ og reyna að svipta þær lagalegum ráðum yfir eigin líkama.

Konurnar í þessum löndum eiga það sameiginlegt að hafa gert sig sekar um að láta í auknum mæli að sér kveða á opinberum vettvangi, utan veggja heimilisins, á eigin forsendum. Og feðraveldið er lafhrætt við þær. 

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 5. september 2012

Heimur Unu - Af kynlífi kvenna

Fyrst þegar hann fór inn í hana var það hræðilega sárt en fljótlega fór það að verða gott... þar til hún fékk raðfullnægingu.

Nokkurn veginn svona (í einfölduðum útdrætti undirritaðrar) hljómaði lýsingin á fyrstu kynlífsreynslu aðalkvenhetjunnar í bókinni Norwegian Wood eftir þann ágæta höfund Haruki Murakami, sem ég las á mínum unglingsárum. Nú ætla ég ekki að fullyrða eða taka of stórt upp í mig (...) en ég held að fyrsta kynlífsupplifun fæstra kvenna rími við þessa senu.

Konur njóta samt almennt kynlífs og flestar fá sína fullnægju með tímanum, jafnvel í röðum, og eiga líka sínar kynlífsfantasíur. Engu að síður hefur staðan lengi verið sú að yfirgnæfandi meirihluti kynlífsefnis, kláms og erótíkur, er framleiddur af körlum fyrir karla og er sömu takmörkunum háður og lýsingar Murakamis á afmeyjun skólastúlkunnar, þ.e. samhljómurinn er lítill við hugarheim kvenna.

Það þarf ekki að fletta lengi í gegnum klám á netinu til að verða átakanlega var við þessa staðreynd, því karlkyns klámmyndaleikarar eru augljóslega ekki valdir í hlutverkin til að kveikja í konum. Leit eftir kynferðislega örvandi efni á netinu getur verið eins og að leika sér í parís á jarðsprengjusvæði, því með einum smelli er óvært hægt að fara af síðu sem kveikir lostann yfir á síðu sem slekkur hann svo rækilega að maður verður nánast afhuga öllu því sem holdlegt er í marga daga á eftir.

Þetta hefur samt sem betur fer allt verið að breytast, konur eru í auknum mæli farnar að framleiða erótík og klám fyrir konur, þótt það sé á jaðrinum. Og efnið er í sjálfu sér ekki svo ólíkt, áherslurnar eru bara aðrar. Sumt er lélegt eins og gengur, annað gott og skemmtilegt. Nýjasta framtakið hér heima í þessa átt er samantekt á kynórum íslenskra kvenna á bók.

Bókin hefur enn ekki verið skrifuð en samt eru nokkrir nú þegar byrjaðir að gagnrýna hana fyrir að verða of klámvædd, of markaðsvædd, eða ekki nógu raunsönn. Allt undir yfirskini femínisma, sem verður ítrekað fyrir því að verða skálkaskjól fyrir útrás á andúð á kapítalisma. Kannski verður þessi bók ömurleg og þá þurfum við heldur ekki að hafa áhyggjur af því að hún rati víða. Kannski verður þvælt eintak af henni í hverri náttborðsskúffu. Eigum við ekki bara að bíða og sjá áður en við fordæmum? 

Ótti kvenna

Stuttu eftir að ég eignaðist minn fyrsta gemsa varð ég hrædd á leið heim til mín, ein í myrkri, svo ég greip til þess ráðs að stimpla inn 112 og hafa fingurinn tilbúinn á „call“ takkanum. Ég hafði nýlega séð nauðgunarsenu í bíómynd sem sat í mér. Auðvitað gerðist ekki neitt, en þetta var ekki í síðasta skiptið sem ég gekk heim tilbúin að hringja í Neyðarlínuna. 

Mörgum árum síðar nefndi ég þetta í kvennahópi og þá kom í ljós að flestar höfðu gert það sama. Ein sagðist alltaf ganga með lyklakippuna í hnefanum ef hún var ein, en einn lykil milli fingranna, til að geta betur slegið af sér hugsanlegan árásarmann. Þegar ég nefndi þetta við karlkyns vini voru viðbrögðin ýmist hlátur yfir því hvað við værum nú allar móðursjúkar eða meðaumkun og uppástunga um að við færum á sjálfsvarnarnámskeið til að láta okkur líða betur. 

Ég hef fyrir löngu látið af þessum 112-vana, enda er ég yfirleitt ekki hrædd þegar ég geng einsömul heim til mín og vil heldur ekki láta daglegt líf mitt stjórnast af ótta, jafnvel þótt fleiri en ein kona hafi orðið fyrir hópnauðgun úti á götu í hverfinu þar sem ég bý. Mér varð samt hugsað til þessa þegar stóra bílastæðamálið við Hörpu kom upp í síðustu viku. 

Óttast konur á Íslandi bílastæðahús og hafa þær ástæðu til að vera hræddar? Viðbrögðin við kvennabílastæðunum benda sem betur fer til þess að svo sé almennt ekki, en þó skyldi ekki gera lítið úr þeim konum sem finna fyrir slíkum ótta. Það sem skelfir mig samt meira en bílastæðahús er sú samfélagslega sátt sem virðist stundum ríkja um það, að eina leiðin til að koma í veg fyrir nauðganir sé sú að konur breyti hegðun sinni. 

Um allan heim virðist hugmyndafræðin vera sú sama: Reynt er að koma í veg fyrir kynbundið ofbeldi með því að skerða athafnafrelsi kvenna, þeim til verndar. Sumstaðar er konum bannað að fara út úr húsi nema í fylgd með karlkyns ættingja, þeim til verndar. Í þessu tilfelli er lausnin sú að gera konum kleift að leggja alveg við innganginn svo þær þurfi að verja sem skemmstum tíma einar undir beru lofti. Þetta er vel meint, en skapar bara falsöryggi og er engin tilraun til að takast á við þann samfélagsvanda sem kynferðisofbeldi er. 

Hvað hefði svo gerst ef kona hefði lagt í hinum enda bílastæðahússins og verið nauðgað eftir tónleika? Hefði þá hinn kunnuglegi kór farið af stað: „Hvað var hún líka að gera ein í bílastæðahúsi um kvöld? Af hverju lagði hún ekki við innganginn? (Og af hverju var hún í svona stuttu pilsi?)“ 

Þótt flestir hafi andstyggð á nauðgunum, láta fæstir sig málið raunverulega varða. En kynferðisofbeldi er ekki bara kvennavandamál sem konur geta sjálfar leyst með því að klæða sig á ákveðinn hátt, vera aldrei einar á ferð og leggja í sérmerkt bílastæði – eða vera beintengdar við Neyðarlínuna. Nauðganir verða aldrei upprættar ef karlar yppa bara öxlum yfir þessari ógn í lífi kvenna og segja: „Viltu ekki bara fara á sjálfsvarnarnámskeið?“

Femínistar

Ég hef verið femínisti síðan áður en ég vissi að þetta hugtak væri til. Femínismi var sennilega sá vettvangur þar sem ég fann fyrst hvöt til að leggja mitt af mörkum í umræðunni til að fá hlutunum breytt. Feminísk umræða hefur gengið í bylgjum en fer mjög hátt um þessar mundir. Sem femínisti ætti ég sennilega að fagna þessu en ósjálfráð viðbrögð mín hafa frekar verið þau að draga mig í hlé.

Ég á erfitt með að finna mig í umræðunni á þeim stað sem hún er núna. Hún er hatrömm á báða bóga og stundum hatursfull. Oftar en ekki fer hún fram á vettvangi fjölmiðla sem virðast beinlínis þrífast á því að etja fólki saman í rifrildi. Upp að vissu marki er ég þakklát þeim femínistum sem nenna að „taka slaginn“ en á hinn bóginn virðist mér sem sá slagur sé líka oft tilkominn vegna þess að ákveðið var að velja baráttunni farveg sem borin von var að endaði öðruvísi en stál í stál.

Þar liggur hundurinn sennilega grafinn. „You have to pick your battles,“ segja þeir á enskunni og þeir femínistar sem duglegastir eru að láta í sér heyra í dag velja ítrekað að heyja orrustur sem ég hef engan drifkraft til taka þátt í og stundum með vopnum sem ég vil ekki beita.

Mín upplifun er sú að afleiðingin af þessu verði ómálefnaleg umræða sem fer í hringi þar til hún festist í rembihnút eða springur í loft upp. Kannski er einhverjum markmiðum náð með þessu en mér tekst þá ekki að sjá hver þau eru. Mér fallast bara hendur. Öfgafemínisma kalla sumir þetta. Ég veit ekki með það. Mér finnst viðbrögð andstæðinga femínista yfirleitt vera mun öfgafyllri en hinar meintu öfgar sjálfar.

En ég veit líka að ég er ekki sammála þeim sem segja að það sé ekkert til sem heiti öfgafullur femínismi. Jafnréttisbaráttan getur farið út í öfgar eins og allt annað og myndi gera það ef sumir fengju að ráða, t.d. sú sem sagðist ekki geta hugsað sér að styrkja starfsemi munaðarleysingjahælis vegna þess að hlutfall drengja þar sé hærra en stúlkna.

Hver er svo niðurstaðan af þessu? Þótt mér finnist ég ekki eiga samleið með þeim róttæku femínistum sem hafa verið ráðandi í umræðunni undanfarið finnst mér allt í lagi að til séu einhverjir sem eru tilbúnir að ganga lengra heldur en ég er sjálf. En ég á erfitt með að sjá að aðferðafræðin sé að skila gagni. Það væri auðvelt að segja róttæka vinstrimenn hafa stolið femínismanum, þeir hafa sannarlega gert hann að sínum, en þótt ég fylli ekki í þeirra raðir þýðir það ekki að ég eigi ekki minn skerf af femínismanum líka.

Verst finnst mér bara þegar stillt er upp í andstæðar fylkingar að óþörfu og að þeir sem skrifa ekki undir róttæknina séu gerðir afturreka úr umræðunni eða þora ekki að taka þátt í henni. Ég mun allavega halda áfram að kalla mig femínista og reyna að leggja mitt af mörkum eftir eigin nefi, því femínistar þurfa ekki allir að vera eins.

Birtist sem pistill í Morgunblaðínu miðvikudaginn 4. apríl 2012.

Þú skalt ekki nauðga

Ég held við séum að fara eins og köttur í kringum heitan graut. Mér hefur verið sagt að það megi ekki segja þetta en samt sem áður ættu konur að forðast að klæða sig eins og druslur til þess að koma í veg fyrir að ráðist sé á þær." Þessi orð lét kanadískur lögreglumaður falla í fyrirlestri um öryggismál á háskólalóð hinn 24. janúar. Ummæli hans eru ekki einsdæmi heldur bergmál af þeim endalausu, misvísandi fyrirmælum sem alla tíð hefur verið beint til kvenna um hvernig þær eiga að haga sér, hvar þær eiga að vera og hvernig þær eiga að klæða sig, til að koma í veg fyrir nauðgun.

Lögreglumaðurinn, eins og flestir þeir sem stigið hafa í sama predikunarstól, lét alveg hjá líða að nefna mjög einfalda aðferð sem karlar geta beitt til að koma í veg fyrir nauðgun: Að nauðga ekki. Í kjölfar ummælanna var efnt til fjölmennrar mótmælagöngu undir heitinu SlutWalk sem hefur verið endurtekin um allan heim. Og nú virðist slík ganga í bígerð í Reykjavík. Það er frábært að barátta gegn kynferðisofbeldi verði sífellt öflugri, en ég verð að viðurkenna að ég er hugsi yfir þessari útfærslu. Meðal yfirlýstra markmiða mótmælanna er að „endurheimta" orðið „slut". Í íslensku hefur orðið drusla verið notað með sambærilegum hætti, um konur sem þykja hafa sofið hjá „of mörgum" eða gefið til kynna með klæðaburði að þær séu viljugar til að sofa hjá „of mörgum".

Ekki get ég séð að í orðinu drusla séu fólgin mikil verðmæti til að endurheimta, enda hefur það alla tíð haft neikvæða vísan, líka áður en byrjað var að tengja það kynhegðun kvenna. Ef eitthvert orð er til sem konur þyrftu að „endurheimta" þá er það orðið „femínisti", sem virðist í hugum margra vera eitt það mesta skammaryrði sem hugsast getur og má vart á milli sjá hvort þykir verra, að vera drusla eða að vera femínisti. Skilaboð þessara mótmæla virðast vera margslungin og ég er ekki viss um að ég geti kvittað undir þau öll en þannig er reyndar femínisminn.

Femínismi er ekki miðstýrð hreyfing og því tekur hann á sig ýmsar myndir. En helsta hreyfiafl hans er þörfin fyrir að brjóta stöðugt upp þá flokka sem samfélagið setur konur í. Fyrst var það hið niðurnjörfaða hlutverk húsmóðurinnar sem þurfti að brjótast undan og sýna að konur geta verið eins og karlar (tekið þátt í stjórnmálum, klæðst buxum). Í næstu sveiflu femínismans var kvenleikinn endurheimtur og sýnt fram á að kona þarf ekki að vera eins og karl til að njóta virðingar. Fyrst þurftu konur að berjast fyrir því að fá að vera kynverur. Nú þurfa konur að berjast fyrir því að ekki sé litið á þær sem eintómar kynlífsdúkkur.

Druslugangan er enn eitt dæmið um að femínismi er í stöðugri gerjun. Sama hver útfærslan er virðist þó vera einhugur um að uppræta þá menningu sem gerir þolandann ábyrgan fyrir kynferðisofbeldi. Skilaboð samfélagsins hafa verið: „Ekki láta nauðga þér" en ættu að vera: „Ekki nauðga."


Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 8. júní 2011.

Afgerandi bleikt, fínlega blátt

Ljósmynd af litlum strák sem fékk að prófa bleikt naglalakk hjá mömmu sinni gerði allt vitlaust í Bandaríkjunum um daginn. Bleikur er uppáhaldslitur stráksins, að sögn mömmu hans, en bandarískum íhaldsmönnum var gróflega misboðið og sögðu þetta lýsandi dæmi um að einkenni kynjanna væru á undanhaldi. Stelpu- og strákalitirnir eru hins vegar eitthvert skýrasta dæmið um meint „einkenni kynjanna" sem eru síbreytileg, vegna þess að við búum þau til sjálf.

Því blár litur hefur í eðli sínu ekkert með stráka að gera og bleikur er alls ekkert stelpulegri en aðrir litir, ekki fyrr en við ákveðum að sjá það þannig. Í grein í tímaritinu Smithsonian nú í apríl kemur fram að það var ekki fyrr en á 20. öld sem byrjað var að gera greinarmun á ungbörnum eftir kynjum með klæðaburði. Þessu til staðfestingar fylgir með greininni mynd frá 1884 af Franklin Delano Roosevelt, síðar Bandaríkjaforseta, tveggja ára gömlum, íklæddum hvítum blúndukjól með axlasítt hár og fjaðurhatt í kjöltunni. Þessi mynd samræmist illa hugmyndum íhaldsmanna í dag um þau einkenni kynjanna sem beri að varðveita, en á þessum tíma var hið praktíska í fyrirrúmi og börn klæddust einföldum fötum sem mátti þvo við suðumark.

Smám saman fóru barnaföt að verða litríkari, en eiginleikarnir sem gefnir voru bláum lit annars vegar og bleikum hins vegar voru mjög á reiki. Það tók marga áratugi að komast að samkomulagi um hvor liturinn „hæfði" hvaða kyni betur og fram á miðja öldina var þessu gjarnan snúið við. Þannig segir í grein í tímaritinu The Infant‘s Department frá 1918 að lengi hafi verið skiptar skoðanir um þetta mál, en almennt sé þó viðurkennd regla að bleikur litur eigi betur við drengi, því hann sé skær og afgerandi, en blár hæfi stúlkum því hann sé fínlegri litur og mýkri.

Þannig gefur samfélagið litunum merkingu, sbr. að í sumum menningarheimum er það hvítur sem er litur sorgar og dauða. Í íslensku er „bleikur" í hefðbundnum skilningi alls ekki tengdur við litlar, sætar prinsessur, heldur við dauðann. Dauðinn kom ríðandi á bleikum hesti og menn voru bleikir sem náir, helbleikir eða banableikir. Samkvæmt Smithsonian hófst bleika og bláa bylgjan, sem enn er í algleymingi, fyrir alvöru á 9. áratugnum, samhliða því að mögulegt varð að kyngreina fóstur í móðurkviði.

Í dag eru það ekki bara gallarnir á fæðingardeildinni sem eru bleikir og bláir, það eru líka nestisbox, bleiur, stílabækur, snuð, reiðhjól, stígvél... hreinlega allt sem verslunarmönnum dettur í hug að markhópurinn „börn" gæti þurft eða langað í. Því þegar allt kemur til alls er það auðvitað iðnaðurinn sem stýrir þessu, það er góður bissness í því að selja foreldrum rándýrar barnavörur sem þau þurfa svo að skipta út á einu bretti þegar næsta barn fæðist af öðru kyni.

Á endanum skiptir þetta allt svo sem litlu máli, en það er ágætt að hafa í huga að börn heillast af skærum litum og ef lítill strákur laðast að einhverju bleiku þá er hann ekki að gera neitt rangt eða óeðlilegt.

Birtist sem miðopnupistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 27. apríl 2011.

Meðvitað og ómeðvitað ofbeldi

Athyglisverð úttekt var í DV í upphafi mánaðar þar sem farið var yfir það hvað veldur því að mun algengara er að nauðgunarmál séu felld niður en að gefin sé út ákæra. Á síðasta ári voru 66% nauðgunarmála felld niður hjá ríkissaksóknara. Í ofanálag er vitað mál að stór hluti þolenda kynferðisofbeldis leitar aldrei til lögreglu. Þetta þýðir að í yfirgnæfandi meirihluta nauðgunarmála nær réttlætið aldrei fram að ganga og flestir nauðgarar þurfa aldrei að taka ábyrgð á gjörðum sínum.

Því er eðlilegt að vera vakandi yfir því hvort eitthvað megi betur fara, því þótt ljóst sé að nauðgunarmál eru flókin og sönnunarstaða erfið hafa samt miklar framfarir orðið síðustu ár og áratugi til að bæta réttarstöðu og viðhorf til þolenda kynferðisofbeldis og ekki fráleitt að vona að við séum enn á þeirri vegferð miðri. T.d. er ekki langt síðan sjálfsagt þótti að karlar gætu komið fram vilja sínum gagnvart konum nánast hvenær sem er óháð samþykki þeirra. Það má gefa sér að í gegnum söguna hafi fjölmargar konur upplifað nauðgun án þess að kunna endilega að koma því í orð eða vekja athygli á því, slíkt var einfaldlega hlutskipti kvenna í þessum heimi. Í dag á hins vegar að heita að konur búi við kynfrelsi og í þessu nýfengna frelsi felst að konur mega stunda kynlíf þegar þær vilja en líka hafna kynlífi þegar þær vilja það ekki.

Þetta með vilja kvenna er samt ennþá eitthvað á gráu svæði. Allavega virðast lögin telja að ganga megi að því vísu að konur vilji alltaf fá karla upp á sig nema þær taki annað sérstaklega fram og það helst með sem háværustum hætti. Samkvæmt íslenskum lögum skiptir ásetningur nefnilega meira máli verknaðurinn sjálfur. Þannig virðist ekki nægja að þolandinn upplifi nauðgun, það telst samt ekki vera nauðgun nema gerandinn hafi ætlað sér að nauðga. Og til þess að gerandinn átti sig á því að hann sé að nauðga þarf þolandinn að segja honum það. Þessu lýsir Valtýr Sigurðsson ríkissaksóknari svona í viðtali DV: „Gerandinn verður að vita að hann sé að brjóta gegn henni þegar hann framkvæmir þetta. Það er ekki nægjanlegt til sakfellingar að viðhafa algjört passívitet. Slíkt er ekki skilgreint sem mótmæli."

Við þekkjum það öll að siðferðiskennd er misjöfn og skilningur manna á því hvernig þeir geti leyft sér að koma fram við annað fólk ólíkur. Þess vegna setjum við lagaramma utan um hvaða hegðun er samþykkt og hver ekki. Í ólöglærðum eyrum mínum hljómar það sérkennilega að láta skynjun glæpamannsins sjálfs á eigin framferði ráða mestu um það hvort það teljist glæpsamlegt eða ekki og að þolandinn þurfi að sanna að hann hafi ekki viljað láta brjóta á sér. Eða þarf maður sem mætir öðrum á förnum vegi að æpa „ég vil ekki að þú meiðir mig!" í vitna viðurvist til að ljóst megi vera að hann vilji sennilega ekki láta kýla sig í andlitið? Kannski er þetta eitt af því sem þarf að skoða og breyta í stað þess að yppa öxlum og láta eins og það sé ekkert við því að gera að tugum kvenna sé nauðgað á Íslandi á hverju ári án þess að refsað sé fyrir það. una@mbl.is

Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 13. október 2010.

Að útsetja sig fyrir ofbeldi

Kunningi minn varð einu sinni fyrir árás niðri í miðbæ síðla nætur og skilaði sér illa leikinn heim eftir viðkomu á slysadeildinni. Hann man reyndar ekkert eftir þessu sjálfur, en vitni segja að hann hafi verið að ganga fram hjá skemmtistað, í átt að leigubílaröðinni, þegar ráðist var aftan að honum, hann laminn með flösku í höfuðið og svo sparkað ítrekað í hann þar sem hann lá rænulaus í götunni. Árásarmaðurinn er ókunnur.

En kannski hafði árásarmaðurinn minnst með þennan glæp að gera, því þannig vildi nefnilega til að þessi kunningi minn var drukkinn. Hann var að vísu búinn að segja þetta gott og ætlaði að ná sér í leigubíl heim til kærustunnar, en samt sem áður, hann var „útsettur fyrir að lenda í einhverjum vandræðum" og „ekki á ábyrgð neins nema viðkomandi" að hafa verið barinn. Hvað var hann líka að þvælast þetta einn, drukkinn niðri í bæ? Hann mátti vita betur, ekki satt?
Óvíst er hvort þessi kunningi minn hefði haft það í sér að kæra líkamsárásina ef það væri yfirlýst afstaða lögreglunnar að fórnarlömb ofbeldisglæpa ættu að „líta í eigin barm" og „reyna ekki að koma ábyrgðinni yfir á" árásarmennina. Sem betur fer var ekki svo, hann leitaði til lögreglu næsta dag og kærði glæpinn, án þess að finnast hann þurfa að skammast sín fyrir að hafa verið drukkinn eða óttast að hann yrði fyrst og fremst sjálfur talinn ábyrgur fyrir því að ókunnugir menn réðust á hann og beittu hann grófu ofbeldi.

Yfirmaður kynferðisbrotadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu lét á mánudag hafa eftir sér óheppileg ummæli sem bentu til þess að viðhorfið til fórnarlamba ofbeldisglæpa væri einmitt þetta. Lögregluembættið brást skjótt við og á heiður skilinn fyrir það, en í kjölfarið hafa vaknað upp gamlir draugar í umræðunni um ábyrga og óábyrga hegðun kvenna gagnvart hugsanlegum ofbeldismönnum. Í þessari orðræðu eru gerendurnir jafnan aukaatriði á meðan kastljósinu er eingöngu beint að fórnarlömbunum og hvernig þeirra eigin hegðun leiddi til þess að á þau var ráðist.

Sú almenna regla að hver beri ábyrgð á sjálfum sér á ekki við þegar kemur að ofbeldisglæpum og fórnarlömbum þeirra. Við erum flest sammála því að ofdrykkja sé óráðleg, en við getum ekki samþykkt að með henni færist ábyrgðin yfir á fórnarlambið, jafnvel þótt ástand þess geri ofbeldismanninum með einhverjum hætti auðveldara fyrir að ráðast á það. Sumar konur sem verða fyrir nauðgun eru drukknar. Aðrar eru edrú. Sumar eru fáklæddar, margar eru fullklæddar. Sumar nauðganir gerast á skemmtistöðum, flestar í heimahúsum. Oft þekkja fórnarlömbin árásarmanninn, stundum er hann ókunnugur. Svarið felst því ekki í því að segja konum að hegða sér öðruvísi, klæða sig með öðrum hætti eða vera annars staðar. Það þarf að breyta háttalagi þess sem fremur glæpinn, ekki þess sem verður fyrir honum.


Birtist sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 18. ágúst.

Fyrirmyndarfólk

Þegar ég var lítil þóttist oft ég vera strákur sem héti Kalli. Við Anna vinkona mín bitumst um það þegar við lékum okkur enda fannst okkur Kalli langflottasta strákanafnið. Nema kannski ef við fórum í indíánaleik, þá höfðum við meira frelsi í nafnavali og gátum skáldað eitthvað upp eins og höfðinginn „Grimmi björn" eða töfralæknirinn „Hlæjandi tré".Þessir ímyndunarleikir tóku á sig ýmsar myndir og fóru út um víðan völl, en eitt áttu þeir allir sameiginlegt og það var að við fórum alltaf í hlutverk stráka í leikjunum okkar. Meira að segja þegar við lékum að við værum dýr því þá vorum við yfirleitt dýrin í Hálsaskógi og þar var Lilli klifurmús langmesti töffarinn, jafngildingur Kalla í mannheimum, og Marteinn skógarmús kom fast á hæla honum.
Í þessum leikjum hurfum við inn í eigin ævintýraheim og það þurfti engin sérsniðin leikföng til því hlutirnir breyttust fyrir augunum á okkur í boga og örvar, skip, þverhnípta tinda, hesta og rennandi hraun ef okkur sýndist svo. Þrátt fyrir allt þetta ímyndunarafl vorum við samt ekki nógu frjóar til að leika þessa leiki í hlutverki stelpna, því okkur fannst einhvern veginn ómögulegt að sjá fyrir okkur að stelpur gerðu það sem okkur langaði til að gera. Við vildum nefnilega vera ævintýragjarnar og hugrakkar. Hvorug var tilbúin að skipa sér í hlutverk þess sem verður undir og situr eftir heima eða þarf að vera bjargað og því deildum við hlutverki hetjunnar bróðurlega með okkur. Tveir Kallar.
Eftir á að hyggja finnst mér þetta mjög sérkennilegt en jafnframt kristaltært dæmi um hversu mikil áhrif fyrirmyndir hafa á mann, meðvitað og ómeðvitað. Helstu fyrirmyndir þessara leikja í barnæsku sótti ég í allar bækurnar sem ég las og myndirnar sem ég sá, þar sem strákar voru undantekningalítið í aðalhlutverki í ævintýrunum, bæði atkvæðamestir og skemmtilegastir.
Það er að segja þangað til ég kom höndum yfir Ronju ræningjadóttur og uppgötvaði að mig langaði ekkert meira en að búa í helli úti í skógi þar sem mínar dýrmætustu eignir væru hnífurinn minn og frelsið. Mikilvægustu fyrirmyndirnar í lífinu velur maður sér ekki sjálfur heldur verða þær á vegi manns og hafa oft meiri árif á mann en mann grunar. Við skyldum því vera þakklát fyrir að eiga góðar fyrirmyndir, enda lærðist mér fljótt að ekki aðeins gæti ég verið ævintýragjörn og frökk eins og Ronja, ég gæti líka tamið og járnað hesta, skipt um perur og farið með bílinn á verkstæði eins og mamma, eða látið slag standa og elt drauma mína eins og pabbi og meira að segja orðið forseti, ef ég kærði mig um, eins og Vigdís Finnbogadóttir. Hvatningarátakið Til fyrirmyndar er tileinkað henni 30 árum eftir kjörið og í tilefni af því hefur mér orðið hugsað til foreldra minna, ömmu og afa, kærastans míns, ómetanlegra kennara, vinkvenna minna og margra fleiri sem hafa kennt mér svo margt um sjálfa mig. Takk fyrir að vera til fyrirmyndar. una@mbl.is

Birtist í Morgunblaðinu sem pistill miðvikudaginn 30. júní 2010.

Sitt af hvoru tagi

Samtök atvinnulífsins, Félag kvenna í atvinnurekstri og Viðskiptaráð hafa komist að samkomulagi um þá stefnu að jafna hlut kynjanna í stjórnum fyrirtækja fyrir árið 2013, þannig að hlutur hvors kyns verði ekki undir 40%. Þóranna Jónsdóttir, framkvæmdastjóri »kvennabankans« Auðar Capital, rökstyður þetta m.a. með því að rannsóknir sýni fram á að stjórnunarhættir breytist þegar bæði kynin sitja í stjórn.Þ.e.a.s. fleiri taka virkan þátt í stjórninni og stjórnarhættir verða gagnsærri, nokkuð sem allir geta núorðið sammælst um að sé jákvætt.

Engu að síður er þetta umdeilt mál og margir eru algjörlega á móti því að verið sé að eyða tíma í að tala um og stefna sérstaklega að því að jafna hlut kynjanna. Það á nefnilega allt saman að gerast af sjálfu sér. Einhverra hluta vegna eru þeir alveg logandi hræddir um að úti í samfélaginu sé heil herdeild af vanhæfum konum sem muni nú flæða inn í stjórnir fyrirtækja í skjóli kúgunaraðgerða og hreinlega lama þau. Hvaðan koma allar þessar vanhæfu konur? Ég veit t.d. ekki betur en konur hafi verið í meirihluta háskólanema á Íslandi í á annan áratug?

Mér er annars minnisstæður félagsfræðitími sem ég sat í menntaskóla þar sem fjallað var um eðli kynjanna. Þar vorum við frædd um að drengir væru hvatvísir, ákveðnir og kappsamir en stúlkur hyggnar, vinnusamar og varkárar. Þetta fór eitthvað í taugarnar á okkur stelpunum í bekknum sem fannst þetta heldur einfeldningsleg fræði og óþægilega í takt við það viðhorf sem okkur fannst við stundum mæta í skólakerfinu: Að ef við stelpurnar stæðum okkur vel væri það vegna þess að við vorum duglegar og iðnar, en ef strákarnir stæðu sig vel væri það vegna þess að þeir voru einhvers konar snillingar frá náttúrunnar hendi. Ég var fegin að geta afgreitt þennan félagsfræðitíma á 40 mínútum, en sú varð ekki raunin því stuttu síðar endurtók hann sig á stærri skala í samfélagsumræðunni.

Þá voru nefnilega launatölur hæstráðenda í fjármálageiranum reglulegt tilefni umtals af ýmsu tagi. Þar á meðal veltu sumir því fyrir sér hvers vegna fáar eða engar konur væru á "ofurlaunum" ásamt þeim hópi óskadrengja íslensku þjóðarinnar sem mestur ljómi stafaði af. Svarið þótti einfalt. Konur höfðu bara ekki drifkraftinn til að ná æðstu stöðum. Þær skorti hörkuna, hvatvísina og áhættusæknina. Þegar fjármálageirinn hrundi þótti hins vegar alls ekki málefnalegt að draga fram þessi sömu rök og benda á að hugsanlega virkuðu þau líka í hina áttina. Það átti ekki að kyngera hrunið.

Persónulega er ég líka algjörlega frábitin svona eðlishyggju, í hvora áttina sem henni er beitt, enda er reynsla mín sú að flest annað en kyn fólks hafi áhrif á hvort ég á samleið með því eða ekki. En hvort sem fólk trúir á "kvenlæga" og "karllæga" stjórnunarhætti eður ei hlýtur að vera jákvætt að nýta hvort tveggja. una@mbl.is

Birtist sem Pistill í Morgunblaðinu 11. febrúar 2010.

Gamlir ósiðir

Það bregst ekki, heyrist minnst á mansal í fréttum spretta upp eins og gorkúlur menn sem er mjög mikið í mun að réttlæta vændi sem starfsgrein. Það er athyglisvert hvað það er mörgum mikið kappsmál að halda til haga ímynd hamingjusömu hórunnar og grípa til þess hvert tækifæri, jafnvel þótt tilefnið sé þrælasala á 19 ára gamalli stúlku á milli landa.

„Vændi er elsta starfsgrein heims“ er fullyrðing sem hver étur upp eftir öðrum og virðist vera ein sterkustu rökin fyrir því að best sé að gleyma bara þessum áhyggjum af vændi og hætta að reyna að uppræta það, því „þörfin fyrir vændi er greinilega gríðarleg í samfélaginu“ eins og sagði á einu bloggi. Það er athyglisvert að aðrir frumstæðir siðir sem tíðkast hafa jafnlengi og vændi, s.s. þrælahald, dauðarefsingar, jafnvel spilling og mútuþægni, njóti ekki stuðnings með sömu rökum. Einhverra hluta vegna er það bara vændi sem á að eiga sér tryggan virðingarsess í menningu okkar fyrir aldurs sakir. Bara vændi sem talið er vera órjúfanlegur hluti mannlegs eðlis.

Það virðast líka vera ýmsar mannúðarástæður fyrir því að sætta sig við tilvist vændis. Til dæmis að ef ekki væri fyrir vændi fengju fjölmargir núverandi kaupendur þess annars ekki að njóta neins kynlífs, eins og góðfúslega hefur verið bent á, á bloggi Frjálshyggjufélagsins. Því þótt til séu menn sem geta ekki fengið konur viljugar til lags við sig á eigin forsendum eiga þeir auðvitað samt rétt á því að fá að ríða konum ekki satt? Það er göfugt af frjálshyggjumönnum að standa vörð um mannréttindi þessa hóps, þótt rannsóknir sýni reyndar flestar að meirihluti kúnna vændiskvenna séu giftir menn.

Hugsjónin endar heldur ekki þar, því það er ekki bara vegna vesalings kynsveltu karlanna sem vændi er í raun fallegt, gott og sjálfsagt, heldur er það líka hagur okkar kvenna, segja þeir sem hvað dýpstan skilning hafa á eðli vændis. Með því að hleypa þeim körlum, sem engar konur vilja líta við, upp á vændiskonur má nefnilega gefa þeim útrás fyrir kynþörfina og koma þannig í veg fyrir að þeir nauðgi okkur hinum.
Konur eiga líka að standa saman og þess vegna ættum við auðvitað sem flestar að taka það að okkur að leggjast undir þessa menn áður en þeir taka upp á því að gera það gegn vilja einhverrar okkar. Talsmenn vændis segja líka að í flestum tilfellum sé það val kvennanna að feta þessa braut, þar sem þær sjái þar góða tekjumöguleika. Ekki ætla ég að þræta fyrir það. Sennilega er það rétt að sumar konur eygi helst tekjumöguleika með því að selja sjálfar sig, en er það ásættanlegur veruleiki að vændi sé besti möguleikinn sem þessum konum stendur til boða?

Það segir ýmislegt um menn í mínum huga á hvora vogarskálina þeir kjósa að leggja lóð sitt, þegar þessi umræða kemur upp. Að vændi sé eðlilegur, jafnvel nauðsynlegur hluti samfélagsins eða að það sé slæmt og því ekki hægt að sætta sig við það. Það hryggir mig hversu margir velja fyrrnefndu skálina.Birtist fyrst sem pistill í Morgunblaðinu miðvikudaginn 21. október 2009.

Það er töff að vera með leg

Halla Gunnarsdóttir var í Kastljósinu hjá Evu Maríu í kvöld. Ég man svo vel eftir henni úr Mosfellsbænum þegar ég var lítil. Hún er nú töluvert eldri en ég og því varð ég svo sem ekki mikið vör við hana, en mér er sérstaklega minnisstætt að hafa eitt sinn spilað með henni fótbolta, ásamt hóp af öðrum krökkum úr hverfinu, á grasvellinum hjá bílskúrunum í Arnartanganum. Ég hef sjálfsagt verið svona 6-7 ára, svo Halla var þá líklega um 11 ára og ég leit alveg svakalega upp til hennar. Fyrir það fyrsta var hún rosalega góð í fótbolta, en þess fyrir utan var hún svo röggsöm og ákveðin; hún stjórnaði leiknum og lét fólk ekki komast upp með neitt múður.

Mín upplifun var sú á þessum aldri að stelpulegir hlutir væru að mestu fyrirlitnir. Stelpur flissa, stelpur grenja, þær klaga, eru aumar og leika sér í mömmó. Allt “það sem stelpur gera” þótti mjög óvirðingarvert og asnalegt. Í bókunum sem ég las (fyrir utan Astrid Lindgren) voru það líka oftast strákarnir sem voru röggsamir og snjallir á meðan stelpurnar voru voða góðar en samt hálf gagnslausar. Þess vegna líkaði mér almennt frekar illa við stelpur og lagði mig sjálf sérstaklega eftir því að gera ekki stelpulega hluti, en vera frekar eins og strákur. Enda uppskar ég því “virðingu” strákanna að því leyti að þeir tóku aldrei af mér húfuna, toguðu ekki í hárið á mér, þeir köstuðu ekki í mig snjóbolta, sögðu mér aldrei að þegja osfrv. Seinna áttaði ég mig samt sem betur fer á því að það er líka hægt að lifa í sátt við kvenlega eiginleika sína og lofa þeim að blómstra, án þess að gefa um leið karlmönnum færi á að valta yfir sig eins og strakar gerðu svo gjarnan við stelpur í grunnskóla.

Halla höfðaði því til mín vegna þess hún var sannkallaður kvenskörungur, eða kannski stelpuskörungur öllu heldur, og mér þótt hún alveg svaka töff þennan sumardag sem við spiluðum fótbolta. Það má því kannski segja að hún hafi verið mér góð kvenfyrirmynd þegar ég var lítil stelpa í Mosfellsbænum.

Eins og konur eiga að vera

Á síðu 38 í Fréttablaðinu í dag er sagt frá könnun sem leiddi í ljós að breskar konur séu með stærstu brjóstin en ítalskar þau minnstu. Ekki er tekið fram hver viðmiðunarhópurinn er; eru þær bresku með stærstu brjóstin í heiminum? Í Evrópu? Í hópi viðskiptavina Triumph undirfata? (Sem gerðu könnunina).
Niðurstaðan er allavega sú að yfir 50% breskra kvenna noti D-skálar, en tæp 70% ítalskra kvenna noti B-skálar. Fréttinni fylgir mynd af drottningunni sjálfri, Sophiu Loren og blaðamaður ályktar að hún sé “væntanlega ekki sátt við útkomu samlanda sinna”.

Það er náttúrulega alveg rétt, Sophia Loren ætti að skammast sín fyrir þessa arfaslæmu frammistöðu ítalskra kvenna. Þær ættu nú að sjá sóma sinn í því að gera eitthvað í málunum og láta stækka á sér brjóstin.

Sophia Loren, frá þeim tíma þegar líkamshár kvenna þóttu ekki ógeðsleg.

Kvenfyrirlitning

Þegar fjöldamorðin í Amish þorpinu voru framin fyrir nokkrum vikum vakti það athygli mína að morðinginn sleppti strákunum úr skólastofunni en hélt bara stelpunum eftir. Ég velti því fyrir mér hvaða hvatir hefðu legið þar að baki, hvers vegna hann vildi bara drepa stelpur. Svarið var ekki að finna í fréttum af málinu og ég velti þessu svo sem ekki meira fyrir mér. Ekki fyrr en ég las á bloggi þýðingu greinar úr NY Times og áttaði mig á því að ástæðan virðist vera svo augljós að enginn hafi nennt að vekja máls á því.
Ég ætla að birta hérna þann hluta úr greininni sem mér fannst áhugaverður:

-------------------------------------------------------------------

Nýlega voru gerðar skotárásir á nemendur í tveimur skólum í Bandaríkjunum, annars vegar í barnaskóla Amish fólks í Pennsylvaníu og hins vegar í menntaskóla (Platte Canyon high scool) í Bailey Colorado. Í báðum tilvikum aðskildu morðingjarnir stelpur frá strákum og réðust svo eingöngu á stelpurnar.

Í Amish skólanum var skotið á tíu stelpur og fimm þeirra dóu. Í Colorado dó ein stelpa, fimm lifðu af, þær höfðu allar verið beittar kynferðisofbeldi.

Í allri fjölmiðlaumfjölluninni í kjölfarið var lítið um það fjallað að aðeins var ráðist á stelpur. Ímyndið ykkur að vopnaður maður hefði farið inn í skóla og skipt krökkunum eftir kynþætti eða trú, og skotið svo bara svörtu krakkana. Eða bara hvítu krakkana. Eða bara gyðingana.

Það hefði allt orðið vitlaust. Þjóðin hefði fyrst hrokkið í kút af hryllingi og sett svo í gang átak til að koma í veg fyrir að fordómar gætu birst með svo ógnvekjandi hætti. Og enginn hefði velkst í vafa um að árásin væri glæpur sprottinn af hatri.

Ekkert slíkt gerðist nú vegna þess að þetta voru bara stelpur, og við erum orðin svo vön að búa í samfélagi sem er svo gegnsósa af kvenfyrirlitningu, að ofbeldi gegn konum er viðtekin staðreynd. Frásagnir af nauðgunum, morðum og misþyrmingum á konum á öllum aldri eru uppistaða frétta og jafn kunnuglegar og veðurfregnir.

-------------------------------------------------------------------

Upprunalegu greinina úr NY Times má finna hér og hér.
Íslensku þýðinguna sem ég rakst á má finna hér.

Restin af greininni finnst mér ekki alveg nógu vel heppnuð, en þessi upphafspunktur er mjög góður. Það er skrýtið að ekkert hafi verið rætt að í báðum þessum tilfellum voru bara stelpur teknar fyrir, einungis vegna þess að þær eru stelpur. Það virðist sem ofbeldi sem beinist gegn konum sem hóp sé svo viðbúið að það sé varla ástæða til að ræða það sérstaklega lengur.

Mukhtar Mai



Mikið er hún glæsileg þessi kona og aðdáunarverð. Ég efast um að ég hefði yfir að bera sama andlega styrk og hugrekki og hún, ef ég yrði fyrir öðrum eins hryllingi. Hún er algjör hetja. Og um það hef ég ekki meira að segja. Langaði bara að minnast á hana.

Samkynhneigður, en ekki hommi.

Mikið fer í taugarnar á mér þegar konur hamra á því í örvæntingu að þær séu sko ekki femínistar. Ég segi konur því þeim virðist mun frekar en körlum finnast mikilvægt að sverja þennan isma af sér, eins og af ótta við að fá á sig dóminn "femínisti já, ein af þeim" og þá um leið væntanlega ekki eftirsóknarverður kvenkostur lengur. En það að vera hlynntur jafnréttisbaráttunni en þvertaka um leið fyrir að vera femínisti er svona svipað eins og ef samkynhneigður maður myndi segja

"Jújú, ég er kannski samkynhneigður, en ég er sko ekki hommi!"

og játa sig þar með sigraðan af hommahöturum sem vilja að hommar séu álitnir slæmir og óvirðingarverðir. Það er hinsvegar ekkert að því að vera hommi, og það er heldur nákvæmlega ekkert slæmt við að vera femínisti. Femínismi er afskaplega margbreytileg stefna og á sér margar birtingarmyndir sem ekki allir femínistar þurfa að vera sammála, enda eru þeir fjöldamargir um allan heim og lúta engu miðstýrðu afli. Með því að gangast við því að vera femínisti er maður þannig í rauninni bara að samþykkja það að jafnrétti kynjanna sé enn ekki fullkomlega náð og til að vinna úr því þurfi að bæta hlut kvenna. Eða hvað? Er það ekki rétta nálgunin þegar koma á jafnvægi milli tveggja ójafnra einstaklinga? Til þess að ná jafnvægi þarf annað hvort að bæta hag annars, eða skerða hag hins. Hið fyrrnefnda hefur hingað til talist skynsamari nálgun.

Almennt er viðurkennt að í öllum samfélögum heimsins, hverju eina og einasta, halli á konur, en mismikið þó og líklega einna minnst á Íslandi. Þess vegna hefur jafnréttisbaráttan einkum beinst að konum hingað til. Það hefur líka sýnt sig að karlar láta sig hana almennt litlu skipta. Jú, auðvitað eru þeir samþykkir jafnrétti kynjanna, en fæstir virðast þeir sjá þetta sem sína baráttu eða finna hjá sér neina köllun til að taka þátt. Að sama skapi virðast karlar ekki hafa séð mikla ástæðu til að hefja upp raust sína og berjast sérstaklega fyrir rétti sínum sem karlmanna, sem bendir kannski til þess að staða þeirra sem hóps sé nokkuð trygg. Enda er staða þeirra viðmiðið.

Jafnréttisbaráttan er því háð með það að sjónarmiði að rétta hlut kvenna. Þess vegna ER jafnréttisbaráttan femínismi. Ef einhver ætlar að halda því fram að hann/hún sé ekki femínisti vegna þess að “jafnrétti snúist ekki um að gera konur jafnar körlum, heldur að gera kynin jöfn” þá sér sá hinn sami ekki heildarmyndina. Eða öllu heldur, hann sér bara heildarmyndina en gerir sér ekki grein fyrir smáatriðunum.
Ef viðkomandi vill svo ekki kenna sig við femínisma vegna þess að hann er ósammála einstaka femínistum, þá er það ósanngirni. Rétt eins og einn maður með slaufu, sem kallar sig sjálfstæðismann og heldur úti heimskulegri heimasíðu, er ekki forsenda til að dæma alla sjálfstæðismenn út frá, þá er ekki hægt að alhæfa um femínista heimsins út frá einni konu í Fossvoginum sem kastar bleikum steinum.
Jákvæð mismunun fellur undir þetta. Henni er sum staðar beitt upp að vissu marki og eru skoðanir skiptar, bæði meðal femínista og annarra. En sú aðferð er aðeins ein nálgun sem má alls ekki alhæfa út frá, femínismi snýst um svo miklu, miklu meira. Einlægir jafnréttissinnar sem eru mótfallnir jákvæðri mismunun ættu því frekar að berjast fyrir því að öðrum aðferðum sé beitt, í nafni femínisma, heldur en að mótmæla femínismanum sem slíkum því hann á fullkomlega rétt á sér.

Ég ætlast ekki til þess að allir sýni jafnréttisbaráttunni áhuga. Mér finnst hinsvegar leiðinlegt þegar einu afskipti sumra eru einstaka yfirlýsingar um “týpískt femínistatuð” og þegar einblínt er á það neikvæða. Sjálf er ég alls ekki sammála öllu sem gert er og sagt í nafni femínisma en finnst það þó ekki ástæða til að vera afhuga honum. Rétt eins og hommi ætti ekki að skammast sín fyrir að vera hommi, jafnvel þótt hann sé ósammála því að Páll Óskar klæðist leðursamfestingi í nafni samkynhneigðar. (svo hípóþetískt dæmi sé tekið) Þar sem ég er áhugasöm um jafnrétti kynjanna finnst mér liggja beint við að ég flokkist sem femínisti, a.m.k. á meðan staðan er eins og hún er í dag. Ef hinsvegar það skyldi einhvern tíma gerast að karlar verði sá hópur sem hallar á, þá skal ég fyrst allra afsala mér femínistatitlinum og kalla mig maskúlínista.

Vor dama

Jóhannes Páll II liggur nú banaleguna og er því mikið í umræðunni. Í gær heyrði ég viðtal á Talstöðinni við mann sem ég náði ekki hvað hét, en líklega var hann íslenskur kaþólikki. Hann var m.a. spurður um sína skoðun varðandi þá gagnrýni sem páfinn hefur fengið vegna íhaldsamra skoðana um stöðu konunnar innan kaþólsku kirkjunnar, um fóstureyðingar og boðun skírlífis í stað getnaðarvarna. Viðmælandinn útskýrði að kirkjan væri klettur sem ætti ekki að haggast í takt við tímann og gæti ekki leyft sér eitthvað flandur. (Allt í lagi, það er svo sem skiljanleg afstaða, en það verður þó að teljast óheppilegt að afneita boðun getnaðarvarna á tímum alnæmis.) Því næst benti hann á að sennilega væri engin stofnun í heiminum sem sýndi konum jafnmikla virðingu og kaþólska kirkjan, og nefndi Maríudýrkunina þessu til stuðnings.

Sannarlega er María guðsmóðir veigamikill hluti af kaþólsku trúarlífi, en þó má setja spurningarmerki við samhengi maríudýrkunar og virðingar við konur almennt. Svo virðist sem helsti kostur Maríu, fyrir utan auðvitað að hafa fætt Jesú, sé meydómur hennar. María var nefnilega svo flekklaus og góð, hún var hrein mey ante partum, in partu og post partum. Hún er fullkomin fyrirmynd þess ídeal kvenmanns sem er hrein mey fyrir giftingu og móðir eftir giftingu. Ekki nóg með það heldur bendir allt til þess að María hafi hvorki borðað né haft hægðir, eða kannski mögulega borðað, en alls alls ekki pissað eða kúkað. Að minnsta kosti var raunverulega deilt um þessa eiginleika Maríu innan kaþólsku kirkjunnar. Niðurstaðan er sú að hún var dyggðug, flekklaus og óháð líkamlegum hvötum, enda er líkaminn saurugur.

María mey er dýrlingur, hin æðsta kona. En lotningin fyrir Maríu þýðir samt ekki að konur séu hæfar til að starfa sem prestar innan kaþólsku kirkjunnar, eða fara í fóstureyðingu undir nokkrum kringumstæðum, jafnvel þótt þær verði óléttar eftir nauðgun. Svo þótt María mey sé dýrkuð sem dýrlingur í kaþólskri trú segir það lítið um virðingarstöðu hinnar raunveruleg konu, þessarar sem pissar og kúkar og stundar kynlíf, innan kaþólskunnar.

Femínistapjása

Í Morgunblaðinu fyrir nokkru síðan var sagt frá könnun sem var gerð í barnaskólum landsins. Þar kom meðal annars fram að bæði meðal kennara og nemenda væri algengt viðhorf að velgengni stráka stafaði af því að þeir væru snillingar, þeir væru svo klárir og frumlegir; en velgengni stelpna stafaði af því að þær væru duglegar og samviskusamar. Þetta varð okkur stelpunum í 6.A einmitt tíðrætt um, því okkur fannst við skynja þetta viðhorf frá sumum kennurum.

Í sömu könnun var nemendum skipt upp í hópa með jöfnum kynjahlutföllum og þeim sagt að velja sér einn formann og svo ættu flokkarnir að heyja kosningabaráttu sín á milli, ef ég man rétt. Útkoman var sú að hvergi var stelpa valin formaður. Stelpurnar sjálfar töldu að strákarnir væru betur til þess fallnir að stjórna en þær, þeir væru klárari og hæfileikaríkari í svoleiðis löguðu. Almennt voru þau sammála um að þeirra flokkur kæmist síður áfram ef stelpa færi fyrir honum, þau myndu tapa vegna þess að enginn myndi kjósa þau.
Er hægt að vonast til þess að eitthvað muni miða áfram í jöfnun kynahlutfalla í stjórnunarstöðum, ef að sannfæringin er strax orðin þessi í barnaskóla?

Er niðurstaðan kannski sú að stelpum sé bara greinilega ekki eðlislægt að vera framagjarnar? Rétt eins og 10 ára stelpum er meðfætt og eðlislægt að vilja klæðast g-strengjum. (Í raun var verið að kæfa eðli þeirra og hefta á grimmilegan hátt áður en barna g-strengir komust í tísku.)

Stundum finnst mér öll þessi jafnréttisumræða vera bara svaml í yfirborðinu. Gott dæmi um það er t.d. þrætan um Gettu betur. Á mörgum bloggsíðum og umræðuvefjum hefur komið upp tal um kynjaskiptinguna í þessari keppni, og yfirleitt er það afgreitt á sama hátt. Niðurstaðan er sú að stelpur "hafa bara ekki áhuga á svona löguðu", þær "vilja bara ekki taka þátt". Eins og þetta bara orð segi allt sem segja þarf. Umræðunni ætti einmitt ekki að vera lokið þarna, því það sem við þurfum að vita er hvers vegna þær hafa ekki áhuga, hvers vegna þær vilja ekki taka þátt. Svo virðist nefnilega vera sem að stelpum finnist þær ekki eiga neitt erindi í þessa keppni; stelpur, sem eru fullkomlega hæfar til að taka þátt, telja sig ekki vera nógu hæfar. Þær vanmeta eigin getu. Þeim dettur ekki einu sinni í hug að þetta sé eitthvað fyrir þær.

Svo er líka sagt, sem er líklega rétt, að fræðibókalestur og grúsk sé algengara meðal stráka heldur en stelpna, a.m.k. á barnsaldri. Þá má aftur spyrja sig hver ástæðan er fyrir því. Er það líka eðlið? Langar stelpur bara ekkert til að vita hluti?

Í Fréttablaðinu í gær var líka athyglisverð frétt. Þar var skýrt frá ástralskri könnun sem leiddi í ljós að meira en helmingur stelpna á aldrinum 5-8 ára eru óánægðar með líkama sinn og stefna á að fara í megrun. Getur verið, getur hugsanlega, mögulega, kannski verið að þetta hafi eitthvað með fyrirmyndir að gera? Eitthvað með uppeldi? Félagsmótun frekar en eðlismótun?

Tökum sem dæmi 5 ára gamla stelpu. Frá því hún man eftir sér (hversu langt sem það nær) hefur henni fyrst og fremst verið hrósað fyrir útlitið. "Voða ertu í fallegum kjól í dag", "nei mikið ertu sæt", "ofsalega er fallegt á þér hárið", "þú ert bara alveg eins og prinsessa". Það er ekki ólíklegt, amk ekki fjarstæðukennt, að smám saman leggi litla stelpan saman 2 og 2 og fái það út að eftirsóttast í hennar fari sé útlitið. Hún fari því að vera meðvituð um að vera sæt og góð vegna þess að fyrir það er henni hrósað. Á sama tíma er tekið um upphandlegg bróður hennar og hann spurður "hvað ertu sterkur? hvað ertu stór?" Honum eru gefnar fræðslubækur um risaeðlur og dýr og indíána og vísindi. Hann fær kannski smásjá í jólagjöf, hún fær póníhest. Gæti verið að þetta hafi einhver áhrif á mótun þeirra? Eða er nálgunin svona vegna þess að þannig er eðli barnanna? Þetta er svona hænan eða eggið spurning.

Niðurstaðan?
Stelpur; hættið að sannfæra ykkur um að strákar séu klárari og dugmeiri en þið, þeir eru það ekki. Og foreldrar; hættið að ala dætur ykkar upp eins og puntdúkkur, þær eru það ekki.

G-strengur

Síðan g-strengir urðu almennir meðal kvenna hafa reglulega heyrst fullyrðingar um óþægindin sem fylgja þessum klæðnaði. Nú síðast í gær, þegar ég sat í umræðutíma í heimspekilegum forspjallsvísindum, heyrði ég g-strengi nefnda í umræðu um kynjamisrétti, og það var ekki í fyrsta skipti sem haldið er fram tengslum þar á milli. Sjálfsagt er sitthvað til í því að g-strengir séu hluti af þessari stanslausu hlutgervingu kvenlíkamans sem maður er bombardaður með allan daginn; en ég er mótfallin því að g-strengir séu gerðir að sérstöku baráttumáli í jafnréttisumræðunni. Auðvitað er fáránlegt að framleiddir séu strengir sem ætlaðir eru litlum stelpum sem varla eru kynþroska. Mér finnst sárt að sjá krakka með sáralitla kynvitund finna sig knúin til að leika kynverur, á kolröngum forsendum. Á hinn bóginn þykir mér ekkert sjálfsagðara en að fullorðið fólk sé meðvitað um líkama sinn og geri sitt besta til að líta vel út. Þetta á bæði við um konur og karla. Það er ekkert að því að vera kynvera, og jafnframt ekkert sem segir að konur sem reyni að vera kynþokkafullar hafi ekki ýmislegt annað fram að færa líka. Þess vegna fer í taugarnar á mér þegar g-strengir eru útmálaðir sem hlekkir til tákns um þrældóm konunnar. Flestar konur sem kjósa að ganga í g-strengjum gera það sjálfviljugar; ekki vegna skorts á sjálfstæðum vilja. Þetta er nefnilega bara alveg ágætis nærfatnaður og að margra mati þægilegri en hefðbundna sniðið, sem er oft gjarnara á að skerast í nárann. Mér þykir það vera til marks um þægindi nærfata ef ég gleymi í hvaða nærbuxum ég er þegar líður á daginn, og á það við um flesta mína g-strengi.

En að allt...

...öðru. Opnuð hefur verið með pompi og prakt, freyðivíni, borða og ræðuhöldum, ný vefsíða. Sú ber heitið Djöflaeyjan og er rekin af 4 mætum mönnum; þeim Önundi Ragnarssyni, Magnúsi Davíð Norðdahl, Árna Helgasyni og Sverri Inga Gunnarssyni, auk þess sem Konráð Jónsson hafði hönd í bagga. Þar eru mætir menn á ferð og því varla við öðru að búast en að síðan sé frambærilega og óhætt að mælast til þess að áhugasamir netverjar innleiði Djöflaeyjuna í sinn daglega netrúnt.

Lilja 4-ever

Þegar þessi mynd var í bíó var mikið um hana talað, en ég guggnaði alltaf á því að sjá hana og endaði á einhverju léttmeti. Eiginlega var ég alveg búin að gefa þessa mynd upp á bátinn, ætlaði ekki einu sinni að horfa á hana í gær. Sem betur fer sá ég hana ekki í bíó, því ef ég þekki mig rétt hefði ég þá verið með illt í maganum allan tímann, eins og svo gjarnan yfir spennandi eða áhrifamiklum myndum. Heima í stofu virðist ég ráða betur við mig, get tjúnað niður hrifnæmnina. Eins og allir vita segir þessi mynd frá ömurlegri ævi, og þá sérstaklega ævilokum, stelpunnar Lilju. Sitjandi yfir myndinni leið mér ekki svo illa, hún var ekki þannig að ég þyrfti að grípa fyrir augun eða snúa mér undan, þótt hún sé vissulega ógeðsleg. Eftir á hinsvegar situr sagan af Lilju pikkföst í mér. Ég get ekki tæmt hana út úr kerfinu. Þetta olli langri og óþægilegri andvökunóttu. Loks þegar ég sofnaði klukkan 4 fékk ég hvorki meira né minna en 3 martraðir.
Lokaatriðið er sérstaklega áhrifamikið, þegar Lilja hleypur um í örvinglan í ókunnu landi og getur hvergi snúið sér. Vegna þess hve myndin er vel gerð er auðvelt að lifa sig inn í angist hennar. Ég óskaði þess að ég hefði verið á staðnum, að Lilja hefði hlaupið í fangið á mér og ég hefði getað hjálpað henni. Það stoðaði lítið að reyna að líta á þetta sem "bara bíómynd", því þetta er ekki bara bíómynd heldur mynd sem lýsir raunverulegum aðstæðum alvöru fólks. Þessi brengluðu karlandskotansaumingja, sem geta fengið það af sér að misnota börn svona, ætti að brenna á báli.